جسمانی‌اند؛ چون نفس اگرچه مجرد الذات است، ولی مادی الفعل است؛ یعنی نفس از نظر تأثیر مثل ماده عمل می‌کند و در جسم مانند یک قوه طبیعی عمل می‌کند. شما قائلید که افلاک ابدی‌اند و برای همیشه این عملشان را که همان حرکتشان باشد می‌توانند ادامه دهند، و حال آنکه آنها هم قوای جسمانی‌اند.

از این اشکال به دو بیان جواب داده‌اند، که مرحوم آخوند می‌فرماید: هیچ کدام درست نیست.

بیان اول در جواب این ایراد

بعضی جواب داده‌اند: مؤثر در حرکت افلاک، نفوس افلاک نیست، بلکه عقول مجرده‌اند.

رد این جواب

ایراد این جواب واضح است. مجردات محض نمی‌توانند مستقیما علت حرکتی در طبیعت باشند[١] و حتی ایشان قبلا گفتند: علت متغیر باید متغیر باشد[٢] . امکان ندارد که یک امر مجرد تام‌التجرد، علت یک حرکت وضعی در افلاک یا یک حرکت أینی در طبیعت باشد. در طبیعت همیشه علت مباشر، مادی است. پس این جواب که «قوایی که حرکات فلکی را ایجاد می‌کنند مجردند و چون مجردند این ایراد وارد نیست» صحیح نیست.

جواب شیخ به ایراد ششم

شیخ هم در اینجا حرفی زده است که گرچه با بیان اول فرق دارد، ولی شبیه آن است. شیخ گفته: اگرچه علت مباشر در حرکات افلاک قوایی مادی و جسمانی‌اند، اما آنها واسطه‌اند، نه موجِد؛ موجد حرکت در افلاک همان مجردات‌اند و نفوس فلکی صرفا واسطه‌اند.

[١] . اين مطلب را در گذشته مفصلا بحث كرده‌اند.

[٢] . يكی از راههايی كه وارد بحث حركت جوهری می‌شديم و به متغير بالذات می‌رسيديم، همين جابود.