گفتیم که قوای مادی و طبیعی و جسمانی متناهی‌التأثیرند و تأثیر غیرمتناهی ندارند، نه تأثیر غیرمتناهی شِدّی، نه عِدّی و نه مُدّی. البته بحث اینجا درباره غیرمتناهی عِدّی و مُدّی است. بر این مطلب برهانی اقامه کرده‌اند که ما آن را به طور اجمال بیان کردیم و گذشتیم گو اینکه وعده دادیم بعدا درباره این برهان بحث کنیم چون خود مطلب فی حد ذاته مطلب لازم و مفید و مهمی است. در این برهان تکیه بر این مطلب بود که قوای مادی و طبیعی مقداریاند و دارای جزء و کل ولو به تبع محلشان؛ یعنی حلول قوه در جسم، حلول سریانی[١] است؛ یعنی قوه ساری در جسم

است و به تبع جرم و جسم دارای مقدار است. پس قوه به تبع محلش متصف به کبَر و صِغَر و امثال اینها می‌شود و جزء و کل دارد. بعد در برهان به اینجا رسیدند که میان تأثیر قوه کبیر که محلش جسم کبیر است و تأثیر قوه صغیر که محلش جسم صغیر است، نمی‌تواند هیچ اختلافی وجود نداشته باشد. این اختلاف نمی‌تواند از ناحیه قابل باشد، و در حرکت طبیعی معنی ندارد که این اختلاف از ناحیه امری خارجی

[١] . اين تعبير تعبيری است كه حاجی در اينجا و خود مرحوم آخوند در جاهای ديگر به كار برده‌اند.