آن مسأله این بود: هر حرکتی لزوما در زمینه معاوق صورت پذیر است؛ هر حرکتی در واقع نتیجه عمل دو عامل است: یکی محرک، و دیگری ممانع؛ حرکت فقط در میان عمل دو عامل که یکی سائق و محرک است و دیگری ممانع و معاوق، قابل تحقق است. اگر معاوق وجود داشته باشد ولی عامل محرک وجود نداشته باشد، مسلما جسم حرکت نمی‌کند. همچنین اگر عامل محرک وجود داشته باشد ولی هیچ معاوقی وجود نداشته باشد باز هم حرکت وجود پیدا نمی‌کند؛ چون لازمه آن، سرعت لایتناهی است و سرعت لایتناهی یعنی حرکت در لا زَمان، و این یعنی حرکت لا حرکت باشد؛ چون لازمه حرکت، تقدم بعضی از مراتبش بر بعض دیگر است؛ زیرا حرکت در مسافت صورت می‌گیرد و مراتب مسافت نسبت به یکدیگر تقدم و تأخر دارند، پس میان طی مراتب باید نوعی تقدم و تأخر وجود داشته باشد و این، مستلزم زمان است و لو بسیار کم.

این، حرف خواجه بود و مرحوم آخوند هم حرف او را تأیید کرد. این حرف مقدماتی داشت که باید به آنها توجه کنیم چون برای بحثهای بعدی مفید است. خواجه گفت: حرکت و سرعت آن گونه که فخر رازی و ابوالبرکات خیال کرده‌اند، دو چیز نیستند. آنها خیال کرده‌اند نسبت حرکت و سرعت، نسبت موضوع و عرض است. موضوع در وجودش مستقل از عرض و در ذاتش مستغنی از عرض است ولو اینکه هیچ وقت خالی از آن نیست. این گونه نیست که حرکت، چیزی باشد و سرعت و بطو ، چیزی دیگر. سرعت و بطو دو امر نسبی‌اند؛ یعنی مثل شدت و ضعف‌اند، که هر شدتی نسبت به اشد از خودش، ضعف است و هر ضعفی نسبت به اضعف از خودش، شدت است. هر سرعتی نسبت به سریع‌تر از خودش ، بطو است و هر بطؤی نسبت به بطیء تر از خودش سرعت است[١] .

پس سرعت و بطو ، مراتب شدت و ضعف حرکت است. هر حرکتی با مرتبه

[١] . لهذا برای اينكه در امور اجتماعی كسی را متصف به افراط يا تفريط يا اعتدال كنيم، اول بايد ديدمقياس چيست. بله، كسی را كه می‌گوييم «معتدل»، نسبت به افراطی و تفريطی معتدل است، و همينطور كسی را كه می‌گوييم «افراطی» يا «تفريطی». اين به خاطر اين است كه ما اين سه را با هم در نظرمی‌گيريم، والّا همين افراطی نسبت به افراطی‌تر، می‌شود معتدل، و همين طور معتدل و تفريطی. لهذاصرف اينكه شيئی نسبت به يك افراطی و تفريطی، معتدل است ملاك اعتدال آن شیء به معنی واقعینيست؛ يعنی اگر قائل شديم كه يك اعتدال به معنی واقعی و غير مقايسه‌ای در عالم هست، با اينحسابها نمی‌توان آن را مشخص كرد.