جهت که جسم‌اند تحت تأثیر قوه جاذبه و سنگین‌اند و ثقل که لازمه جسمیت است اقتضا می‌کند که اینها به پایین بیایند، ولی قوه نباتی و نامیه علی رغم این عائق و معاوق، چون قوی‌تر است، در آن حدی که قدرت دارد این مواد را می‌فرستد به سر درخت. بنابراین جسم نامی چون جسم است اقتضا می‌کند سفل را ، و چون نامی است و یکی از قوای جسم نباتی نمو و رشد دادن است، این مواد را می‌فرستد به طرف بالا.

در حیوان مطلب واضح‌تر و روشن‌تر است و در انسان از آن هم روشن‌تر. قوای عالیه انسان اقتضایی دارد و قوای سافل و جسمانی‌اش اقتضایی دیگر؛ قوه نامیه‌اش اقتضایی دارد و قوه حیوانی‌اش اقتضایی دیگر. ما اغلب از تضاد میان جنبه انسانی و جنبه حیوانی انسان بحث می‌کنیم و به تضاد میان جنبه انسانی و جنبه جسمانی انسان ]کمتر می‌پردازیم. [انسان وقتی حرکت می‌کند، این بر خلاف طبیعت جسمش می‌باشد؛ چون طبیعت جسم انسان، به حکم اینکه جسم است سنگین است و می‌خواهد سر جای خودش باشد. پس انسان وقتی که حرکت می‌کند، علاوه بر معاوق بیرونی که هواست، با معاوق درونی هم مبارزه می‌کند. وقتی انسان از جایی می‌پرد، دیگر صد در صد در جهت ضد آن ]اقتضای جسمانیتش[ حرکت می‌کند[١] .

البته مثالی که این بعض اللاحقین در اینجا ذکر کرده مثال ساده‌ای است؛ می‌گوید: وقتی که مرغی به بالا می‌پرد جسمش اقتضای افتادن دارد و این، قوه طبیعی جسم است. ]و از طرف دیگر[ باز یک قوه درونی و طبیعی جسم است که جسم را می‌کشاند به طرف بالا و این مرغ پرواز می‌کند. پس چه مانعی دارد که در حرکت طبیعی هم، معاوق امری داخلی باشد؟

[١] . سؤال : اين در جايی است كه صورت بعدی كه تحقق پيدا می‌كند، صورت قبلی به همان حقيقتخودش باشد، ولی اگر تحقق صورت آخر اصلا قبليها را از بين ببرد... . استاد : نه، هميشه از بين نمی‌برد. اين مطلبی است كه خود قدما هم گفته‌اند. مخصوصا مرحوم آخونددر يك جا از حواشی شفا شايد بهتر از همه جا اين مطلب را بيان كرده است. می‌گويند: وقتی صورتجديد پيدا می‌شود دو جور است: گاهی صورت جديد مضاد با صورت قديم است (اين مقدار كون وفساد را مرحوم آخوند هم در صورتهای عرضی قبول دارد؛ می‌گويد: آب تبديل می‌شود به بخار وبخار تبديل می‌شود به آب)، ولی غالبا سير طبيعت به اين صورت است كه طبيعت كه دارای يكصورت و هويت است و الان اين صورت و هويت، مستقل است، به درجه بالاتر كه می‌رود، اينصورت به كلی باطل نمی‌شود، بلكه از استقلال می‌افتد؛ يعنی تحت تأثير قوه بالاتر قرار می‌گيرد.