که شما سخن خودتان را بر این اساس قرار دادید که حرکت عدیم المعاوق محال است، در حالی که یکی از آن سه جسمی که در برهانتان فرض کردید، عدیم المعاوق است. اگر حرکت عدیم المعاوق محال است پس مثال شما در مورد یک امرِ محال است. خلاصه شما در برهانتان دو امر ممکن و یک امر محال را فرض کرده و رابطه آنها را بررسی کرده‌اید. برهان شما از باب «المحال جاز أن یستلزم المحال» است.

این همان اشکالی است که قبلا ذکر کردیم و مرحوم آخوند جواب داد. دیگر تکرار نمی‌کنیم، خود مرحوم آخوند هم می‌گوید: جواب همان است که قبلا گفتیم.

اشکال دوم و سوم

اشکال بعدی این است: اما اینکه شما گفتید «القاسر لا تفاوت فیه»، مطلوب خصم هم همین است. مستدِل این طور گفت: «ما سه جسم متحرک داریم که با سه قوه متماثل و متساوی حرکت می‌کنند». شما می‌گویید «قوه محرک (که یک قسمش در حرکت قسری است و اسمش می‌شود قاسر) فرق نمی‌کند»، او هم می‌گوید: از نظر قوه محرک فرقی نیست و مقدار معینی از زمان لازم است و باقی اختلافها مربوط به عائق و معاوق می‌شود.

همچنین این مستشکل می‌گوید: حرفی هم که در مورد «قابل» گفتید که «از نظر قابل هم تفاوتی نیست» مستدل هم همین را می‌گوید. فخر رازی هم که اشکال کرده، نمی‌خواهد بگوید از نظر قابل یا فاعل تفاوت است، بلکه می‌گوید: از نظر قابل و فاعل و حرکت، مقدار معینی از زمان را می‌خواهیم و باقی دیگر نه مربوط به قابل است نه فاعل و نه حرکت، بلکه مربوط به معاوق است.

جواب

این اشکال وارد نیست. عرض کردیم کسی که گفت «القاسر لا تفاوت فیه» نمی‌خواهد بگوید میان این سه قاسر فرق نیست، بلکه می‌خواهد بگوید از نظر قاسر تفاوتی در حدود سرعت نیست؛ یعنی نسبت قاسر به همه حدود سرعت علی‌السویه است. پس در ]قاسر [اقتضای هر سرعتی هست و هر سرعتی را که فرض کنید، اقتضای سرعت بالاتر هم در آن هست.