بحث ما درباره برهانی بود که بر ضرورت وجود معاوق (اعم از داخلی و خارجی) در حرکت، اقامه شده است. اگرچه اینجا که ما درباره ضرورت وجود مبدأ میل در هر جسمی بحث می‌کنیم، برای اثبات وجود معاوق داخلی است، یعنی می‌خواهیم بگوییم مبدأ میل از آن جهت ضرورت دارد که به عنوان یک معاوق داخلی نقشی داشته باشد، ولی همان طور که گفتیم و در اینجا هم می‌بینید، این بحث در دو جا مطرح می‌شود: یکی در همین باب و دیگری در باب خلأ ، و در حقیقت یک برهان در هر دو مورد به کار برده می‌شود. دیگر برهان را تکرار نمی‌کنیم و ادامه بحث را بیان می‌کنیم.

خلاصه اشکال ابوالبرکات بغدادی و فخر رازی

مستشکلان (یعنی ابوالبرکات بغدادی و فخر رازی) گفتند: در این تناسبی که شما در این برهان ذکر کردید، اشکالی اساسی وجود دارد و آن این است که شما این نکته را مورد توجه قرار نداده‌اید که حرکت، بنفسه استدعای مقداری از زمان دارد؛ یعنی حرکت قطع نظر از هر معاوقی، مقدار معینی از زمان را اقتضا دارد و نقش معاوق این