[حکما[ ناقص است یا ناقص نیست، درست است یا درست نیست، البته بیان درستی نیست ولی آنها با این بیان این مطلب را نخواسته‌اند بگویند. بیان اول ـ که ما کردیم ـ آن بیان است که نتیجه‌اش این است که به عدد حرکات عالم زمان است، ولی ما آنجا کلمه «امکان» به کار نمی‌بردیم. کلمه «امکان» در بیان دوم از قدماست، از زمان شیخ بوده و شاید قبل از شیخ هم بوده است. شیخ در نجات و شفا این برهان را آورده، بعد هر کسی که آمده، برهان را از شیخ گرفته و اقتباس کرده است.

از این بیان، اینها می‌خواهند عکس آن مطلبی را که ایشان (علامه طباطبایی) فرموده‌اند نتیجه بگیرند. می‌خواهند بگویند که در عالم یک وجود مقداری ]غیر از مقادیر اجسام[ وجود دارد نه به عدد حرکات وجود مقداری هست. پس در عالم یک وجود مقداری از غیر نوع مقادیر اجسام وجود دارد که حرکات مختلفه با آن وجود مقداری قیاس می‌شوند یعنی در همه عالم فقط یک زمان وجود دارد. ما مثلا می‌گوییم اتومبیل از تهران به سوی قم حرکت کرد و ١٤٠ کیلومتر را در ٢ ساعت طی کرد، بعد این ٢ ساعت یعنی این بین‌الحدین را یک امکان می‌نامیم. بعد تعمق می‌کنیم که این بین‌الحدینی که الآن ما اسمش را «٢ ساعت» گذاشته‌ایم آیا عین مسافت است؟ می‌بینیم نه، مسافت عوض می‌شود اما بین‌الحدین همان بین‌الحدین است. آیا عین سرعت است؟ می‌بینیم نه، سرعت تغییر می‌کند و به نصف خودش تقلیل پیدا می‌کند ولی این بین‌الحدین همان بین‌الحدین است. آیا عین حرکت است؟ نه، این حرکت خودش گاهی نصفه می‌شود یعنی نصف این بین‌الحدین سکون است و حرکت نیست ولی بین‌الحدین محفوظ است. پس چیزی در ماورای این حرکات وجود دارد که این حرکتها و حتی سکونها با او سنجیده می‌شود و او یک وجود مقداری غیر قارّالذات است به دلیل اینکه مقدارِ امر غیر قارّالذات است و امر غیر قارّالذات هم قبل از مرحوم آخوند همه می‌گفتند منحصر به حرکت است و زمان را می‌گفتند مقدار حرکت است. پس زمان مقدار یک امر غیر قارّالذات است. ما امر غیر قارّالذات غیر از حرکت نداریم، پس زمان مقدار حرکت است. حال، این که بعد مرحوم آخوند گفت خود طبیعت قطع نظر از حرکت مقدار دارد، مسأله دیگری است.

این طور نتیجه گرفتند. در سطور بعد ـ که خود آقای طباطبایی به شکل دیگری ایراد گرفته‌اند ـ دلیل اقامه می‌کنند: حالا که ما یک کون مقداری غیر قارّالذات در عالم داریم که آن مقدارِ حرکت است، به دلیل اینکه این کون مقداری خودش