خواجه می‌گوید: شما سرعت و بطو را چه دیده‌اید؟ (درست توجه بفرمایید!) شما خیال کرده‌اید حرکت، خودش چیزی است و سرعت و بطو به منزله عرض و عارض برای حرکتند. بعد گفته‌اید: «الحرکة بذاتها یستدعی قدرآ من الزمان و المعاوق یستدعی قدرآ آخر من الزمان». سرعت و بطو به منزله عارض حرکت نیستند و این مطلبی است که در جاهای دیگر مکررا گفته‌ایم.

فرق بین موضوع و عرض چیست؟ اگر دو شئ نسبتشان با یکدیگر این طور باشد که اولی قطع نظر از دومی تحقق و تعین داشته باشد و متحقق الذات باشد و در مرتبه بعد[١] امر دیگری عارض آن شود، به اولی می‌گوییم «موضوع » و به دومی می‌گوییم «عرض»؛ مثل جسم و الوان و کیفیاتی که بر آن عارض می‌شوند.

آیا سرعت و بطو از قبیل موضوع و عارض‌اند؟ یعنی آیا حرکت قطع نظر از سرعت و بطو تحقق پیدا می‌کند، ثمّ یعرضه السرعة أو البطو ؟ یا نه، نسبت حرکت با سرعت و مراتبش[٢] نسبت جنس است با فصل؛ یعنی نسبت امری است که از خود، قطع نظر از دیگری تحقق ندارد و تحققش در ضمن دیگری است؛ یعنی مثل نسبت لون است به بیاض، نه نسبت جسم به بیاض. این طور نیست که لون تحقق پیدا کند ثمّ یصیر بیاضا، بلکه بیاض تحقق پیدا می‌کند و به تحقق بیاض لون هم تحقق پیدا می‌کند؛ یعنی لون، یک امر مبهم و نامتعین است که تعینش به فصل و نوعش می‌باشد. حیوان و انسان هم همین طورند. این طور نیست که اول حیوان تحقق پیدا کند و بعد انسانیت به آن علاوه می‌شود تا بشود انسانِ حیوان، بلکه حیوان به وسیله انسان محقق می‌شود؛ یعنی با تحقق انسان، حیوان که جنس آن است محقق می‌شود. جنس، مغمور در فصل و منتزَع از فصل است.

حرکت هم همین طور است. سرعت به منزله فصل حرکت است؛ یعنی هر حرکتی عبارت است از یک سرعت خاص؛ یعنی سرعت، مقوِّم حرکت است.

بنابراین معنای سرعت چیست؟ از مقایسه مقدار مسافت و زمان ، سرعت انتزاع می‌شود. «سرعت اتومبیل » یعنی چه؟ (مقصودم خود سرعت است که در

[١] . اينجا زمان مطرح نيست، رتبه مطرح است.

[٢] . می‌دانيد كه سرعت و بطؤ نسبی‌اند؛ هر سرعتی بطؤ است نسبت به بيشتر از خودش و هر بطؤیسرعت است نسبت به كمتر از خودش. بنابراين همين كه بگوييم «مراتب سرعت» كافی است.