مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٥
مجـموعه آثار اسـتاد شهيد مطـهری، جلد ١٢، ص ٥٥
بیان حکما
ولی آقایان مطلب را به شکل دیگری بیان میکنند که ممکن است به حسب ظاهر، این دو یکی باشد ولی وقتی دقت میکنیم میبینیم تفاوتی میان این دو بیان هست. گفتیم کلمه «امکان» را وارد میکنند. آنها معمولا در کتب خودشان مطلب را با سه مثال بیان میکنند. اینجا مرحوم آخوند مختصر ذکر کرده، میگوید به کتب طبیعیات مراجعه کنید. سه مثال را این طور ذکر میکنند. اول میگویند شما جسمی را فرض کنید که با یک سرعت معین مسافتی را طی کند. ما همان مثال خودمان را در نظر میگیریم: آن جسم اتومبیلی است که مسافت معین میان تهران و قم را با یک سرعت معین طی کرده است و در نتیجه در ظرف و مقدار معینی ـ که ما آن را «دو ساعت» مینامیم ـ این مسافت را طی کرده است. میگوید پس در اینجا ما یک «امکان» کشف کردیم چون حرکت دیگری در همین مسافت و با همین سرعت میتواند وجود داشته باشد و امکان دارد. اگر حرکت دیگری به عین همین سرعت باشد، در همین بینالحدینی که اسمش را «دو ساعت» گذاشتهایم میتواند مثل همان مسافت اوّلی را طی کند. پس اینجا امکان وجود حرکت ١٤٠ کیلومتر با سرعتی مشابه سرعت حرکت اول، در همین امکان ـ یعنی در همین بینالحدینی که حرکت اول واقع شد که آن را «دو ساعت» مینامیم ـ وجود دارد. پس امکان وقوع حرکتی در این مسافت و با همان سرعت در این بینالحدین (دو ساعت) مثل حرکت سابق اکنون هم وجود دارد.
بعد مثال دیگری ذکر میکنند: اگر دو اتومبیل با هم از تهران به طرف قم حرکت کنند، یکی با همان سرعت مثال قبل و دیگری با نصف آن سرعت، بعد از دو ساعت اوّلی به قم رسیده و دومی به نصف راه قم رسیده است. اینجا میبینیم یک حرکت دیگر با سرعت دیگر، یعنی با نصف آن سرعت، در همان امکان (یعنی در همان بینالحدین) نصف آن مسافت را طی کرده. اینجا ما چه میفهمیم؟ قدر مسلّمی که ما از مقایسه مثال اول با مثال دوم به دست میآوریم این است که آن امکان عین مسافت نیست چون الآن امکان همان امکان است یعنی آن بینالحدین همان بینالحدین است، مسافت نصف آن مسافت است. همچنین آن امکان یعنی آن حالت بینالحدین عین سرعت هم نیست چون سرعت غیر از آن سرعت است. اوّلی سرعتش به گونهای بود که ١٤٠ کیلومتر را در ٢ ساعت طی کرد، دومی با سرعتی