بنابراین معلوم شد که در حرکت قسری، نظریه‌ای که امروز مورد قبول است چیست و تفسیرهای فلسفی که مطرح است چیست و نیز معلوم شد که هرگز نتیجه عملی دادن، دلیل بر صحت یک فرضیه نیست، چون ممکن است در آنِ واحد چندین فرضیه با یک نتیجه عملی منطبق باشد. و گفتیم که در نهایت امر، ما با معیارهای نظری و فلسفی حق داریم میان این نظریات قضاوت کنیم. آنوقت به حکم براهین، بعضی از این نظریه‌ها از میدان خارج شدند و بعضی باقی ماندند.

اینجا آن بحثی که می‌خواستیم درباره حرکت قسری بکنیم به پایان می‌رسد.

بیشتر مطالب این فصل همان مطالبی است که در شفا آمده و قسمت خیلی کمی هم از المباحث المشرقیة است و یک قسمت کم ولی خیلی اصیل و مفیدی ـ که مربوط به همین نظریه صدرالمتألهین است که عرض کردیم ـ از خود ایشان است.

آیا حرکت وضعی می‌تواند قسری باشد؟

از جمله حرفهایی که شیخ و امثال او ذکر کرده‌اند و یک مقدار هم فخر رازی بر آن اضافه کرده این است که تا الان هر چه بحث کردیم راجع به حرکتهای قسری أینی بود، حال آیا در حرکتهای دیگر هم (یعنی حرکت وضعی، حرکت کیفی، حرکت کمّی و حرکت جوهری) حرکت قسری هست یا نه؟ گفته‌اند: بله، هست. حرکت وضعی، ممکن است قسری باشد. به عقیده این آقایان حرکت وضعی طبعی، جز به صورت ارادی وجود ندارد؛ یعنی حرکت وضعی ]طبعی[ طبیعی (در مقابل ارادی) وجود ندارد[١] . پس این آقایان می‌گویند: حرکت وضعی طبعی ارادی، ممکن است وجود داشته باشد[٢] . اگر انسانی به دور خودش بچرخد این حرکت، حرکت وضعی طبعی ارادی است[٣] .

حال آیا حرکت وضعی قسری نیز می‌تواند وجود داشته باشد؟ آیا شئ می‌تواند

[١] . اينجا اين مطلب را بيان نكرده‌اند ولی نظرشان همين است.

[٢] . قدما برای فلك چنين حركتی قائل بودند.

[٣] . قبلا هم گفته‌ايم كه ميان طبعی و طبيعی نبايد خلط شود.