بالفعل باشد و در عین حال خط یک خط باشد[١] ، ولی در هر بابی حد مشترک هر چیزی متناسب با خودش است. حد مشترک مسافتها نقطه است، حد مشترک خط نقطه است، حد مشترک زمان «آن» است[٢] ، اما حد مشترک حرکت چیست؟ حرف حاجی این است که صرف اینکه مسافتها حد مشترک ]بالفعل[ دارند، کافی نیست برای اینکه حرکتها دوتا بشوند. منتها در اینجا حاجی تعبیری می‌کند و می‌گوید «حد مشترک دو حرکت سکون است» که این تعبیر خیلی اشتباه است. «سکون» فاصله دو حرکت است ـ مثل دو خطی که از یکدیگر جدا هستند ـ نه حد مشترک.

ممکن است مرحوم آخوند به حاجی جواب بدهد: «حد مشترک دو حرکت هم اختلاف جهت است»؛ چون فرض این است که شیء در جهتی حرکت می‌کند و بعد روی خط متصلی به طرف دیگری برمی‌گردد. بنا بر این نظریه سکون میان این دو حرکت متخلل نیست. خلاصه ممکن است ایشان در جواب بگوید: این دو حرکت در عین اینکه متصلند دو حرکتند، چون دارای دو جهتند و ما قبلا گفته‌ایم که دو جهت مختلف حرکت را مختلف می‌کند[٣] .

به علاوه در رد برهان دوم قدما می‌توان گفت اگر هم این دو حرکت متضاد را

[١] . يك خط بودن، مساوی است با بالقوه بودن حد مشترك.

[٢] . البته قبلا گفته‌ايم چون امكان ندارد اجزاء زمان از يكديگر جدا شود، محال است در زمان حدمشترك بالفعل وجود داشته باشد.

[٣] . سؤال : هر چيزی را نمی‌شود حد مشترك قرارداد، بلكه بايد در نفاد حركت با يكديگر اشتراك داشتهباشند. دو خط در نفاد كه نقطه است با هم اشتراك دارند و نفاد حركت چيزی جز سكون نيست.استاد : مقصود شما نفاد بالفعل است يا نفاد بالقوه؟ـ نفاد بالفعل.استاد : نفاد بالفعل يعنی جدا بودن دو حركت از يكديگر.ـ شما می‌فرماييد نقطه بالفعل است كه نفاد خط است.استاد : بله، ولی حد مشترك است. ما می‌گوييم به نقطه‌ای از مسافت كه می‌رسد، اين نقطه مشترك، همنهايت اين جهت است و هم بدايت جهت ديگری و بالفعل هم هست. عينا مانند دو خط زاويه؛ دو خطزاويه وقتی سر به يكديگر گذاشته‌اند اين زاويه ابتدای يكی است و انتهای ديگری. «نفاد» يعنی حدمشترك نه سكون. نفاد يعنی نهايت، يعنی تمام شدن، نه سكون. «نفاد دارد» يعنی آن نفاد آخرش استولی سكون در كار نيست. سكون يعنی فاصله. بحث سر فاصله است؛ يعنی يك زمان در يك نقطهتوقف كردن. نفاد داشتن غير از وقوف كردن است. اين حركت در اين جهت، وقتی می‌رسد به ايننقطه، پايان می‌پذيرد و [ حركت ديگری] در جهت ديگری شروع می‌شود بدون اينكه ميان اينهاوقفه‌ای و سكونی متخلل شده باشد. شما اسم اين را می‌گذاريد نفاد.