کیفی به این صورت فرض می‌شود: ممکن است جسمی در حرکت کیفی دو حرکت مختلف داشته باشد، یعنی در دو مسافت مختلف حرکت کند، به این معنا که مثلا از سفیدی به طرف سیاهی برود و بار دیگر از سیاهی به سفیدی برگردد. شک ندارد که از اولِ سفیدی تا آخر سیاهی تدریجا صورت می‌گیرد و از اول سیاهی تا آخر سفیدی نیز تدریجا صورت می‌گیرد، ولی آنجا که می‌رسد به نهایت سیاهی و می‌خواهد برگردد آیا لحظه‌ای وجود دارد که در آن لحظه شیء نه حرکت به سوی سیاهی دارد و نه حرکت به سوی سفیدی؟ یعنی آیا یک لحظه سکون و توقف وجود دارد یا نه؟

شاید این مسأله در ابتدا مسأله مهمی به نظر نرسد، ولی در باب حرکت، بسیاری از مسائل هست که بر خود آنها اثری عملی مترتب نمی‌شود ولی بعدا نتایج خیلی خوبی دارند.

می‌فرمایند: قدما چهار برهان ذکر کرده‌اند بر اینکه باید در اینجا سکونی متخلل بشود. ایشان هر چهار برهان را نقل و رد می‌کنند. بعد می‌گویند: ولی بوعلی در اینجا برهانی آورده است که برهان درستی است. ما این چهار برهان را به طور خلاصه عرض می‌کنیم[١] .

برهان اول قدما بر تخلل سکون

برهان اول که برهان ضعیفی هم هست به این صورت است که گفته‌اند: اگر شیئی حرکت کند و به نهایتی برسد و بعد برگردد، این شیء به حد و نقطه و نهایت درجه‌ای واصل می‌شود که در آنجا قسمت اول ]حرکت[ پایان می‌پذیرد و ما اسم آن نقطه را «آنِ مماسه» می‌گذاریم. بعد برای اینکه این شیء از آن نقطه مماسه جدا شود و به جای اولش بازگردد یک «آنِ مباینه» هم لازم دارد. پس اگر شیئی برود به نقطه‌ای و بعد بخواهد روی همان خط یا روی خط دیگری با زاویه[٢] برگردد لازم می‌آید دو

[١] . همه اين براهين در المباحث المشرقيه فخر رازی آمده است و مرحوم آخوند عينا از آنجا نقلكرده‌اند. اين مطالب مطالب ضعيفی است و بعضی از حرفهای خود مرحوم آخوند هم در اينجا خيلیضعيف است؛ حاجی هم در حاشيه اشاره كرده‌اند.

[٢] . همين قدر كه دايره‌ای نباشد كافی است.