عرضی است که در محل واحد امکان اجتماع ندارند، ولی در جاهای دیگر مقصود دو جوهر است که مختلف‌الماهیه و هم‌عَرْض هستند و هر کدام بدون اینکه حالت خودش را از دست بدهد امکان ندارد ]به[ دیگری ]تبدیل[ شود؛ مثلا آب و آتش دو جوهر متضادند؛ یعنی دو جوهرند که با یکدیگر سازگار نیستند و اثر یکدیگر را خنثی می‌کنند و ممکن نیست آب با حفظ آب بودن آتش شود و همین طور برعکس، آن طور که مثلا جسم جامد نبات می‌شود و نبات حیوان می‌شود.

در اینجا مقصود از «متضادین» همین اصطلاح دوم است. می‌فرماید: ممکن است دو جسم متضاد وجود داشته باشد که حرکتهایشان متضاد نباشد؛ مثلا آب و آتش متضادند ولی می‌توانند یک حرکت را مثل و مشابه یکدیگر انجام دهند، مثلا هر دو رو به بالا یا پایین بروند. پس «موضوع» مناط تضاد نیست.

و اما زمان. واضح است که اختلاف در زمان هم ملاک تضاد نیست؛ یعنی اگر این حرکت در این «آن» واقع شد و دیگری در آنِ بعد، این گونه نیست که با هم متضاد باشند.

مسافت چطور؟ آیا مسافت ملاک تضاد است؟ نه، مسافت هم ملاک تضاد نیست؛ چون ممکن است دو حرکت در مسافت واحد واقع شوند و متضاد هم باشند؛ مثلا اگر جسمی از پایین به بالا حرکت کند و بعد در همان خط سیر به طرف پایین برگردد، در اینجا مسافت یکی است ولی دو حرکت متضادند. پس مسافت هم ملاک تضاد نیست.

از شش امری که حرکت به آنها احتیاج دارد موضوع، زمان و مسافت را بیان کردیم، حال می‌رویم سراغ علت فاعلی. آیا علت فاعلی می‌تواند منشأ تضاد باشد؟ یعنی آیا اگر حرکتِ واحد به دو علت متضاد منتسب باشد این حرکتها ضد یکدیگرند[١] ؟ نه، حرکتها همان حالت یکنواختی خودشان را دارند و متضاد نیستند.

ملاک تضاد حرکات تضاد مبدأ و منتهاست

باقی می‌ماند مبدأ و منتها. در درسهای گذشته گفته شد منشأ تضاد حرکات تضاد مبدأها و منتهاهاست؛ یعنی اگر مبدأ و منتها متضاد شد حرکات متضادند و اگر متضاد

[١] . فرض كنيد قوه‌ای ارابه‌ای را نصف راه حركت دهد و بقيه راه را ضد اين قوه حركت دهد.