حرکات مختلف‌الاجناس‌اند؛ البته مقصود حرکاتی است که در مقولاتِ مختلف‌الاجناس‌اند، چون خودِ حرکت جنس ندارد و داخل در مقولات نیست. حرکت در أین و حرکت در وضع و حرکت در کم و حرکت در کیف، اینها مقولاتشان با یکدیگر متباین است و هیچ مانعی ندارد که یک جسم در آنِ واحد همه این حرکات را داشته باشد. یک جسم (مثلا زمین) می‌تواند در حالی که حرکت وضعی دارد حرکت انتقالی هم داشته باشد و در همان حال، حرکت کمّی و حرکت کیفی و حرکت جوهری[١] هم داشته باشد.

پس این مقدار می‌دانیم که حرکات مختلف‌الاجناس با یکدیگر تضاد ندارند و امکان اجتماع دارند. از طرف دیگر می‌دانیم که یک سلسله حرکات هم هست که با یکدیگر تضاد دارند. این حرکات را می‌توانیم بگوییم «حرکاتی که در جنس قریب با یکدیگر شریکند ولی در عین حال در فصل قریب با یکدیگر اختلاف دارند» که البته این تعبیر را نکرده و نمی‌کنند چون ملاک چیز دیگری است که بعدا عرض می‌کنیم.

اجمالا اینکه: تسوّد و تبیض با یکدیگر ضدند. «تسوّد» یعنی رو به سیاهی رفتن و «تبیض» یعنی رو به سفیدی رفتن. محال است جسم واحد در «آن» واحد، هم رو به سفیدی برود و هم رو به سیاهی، همان طور که محال است جسم واحد در «آن» واحد هم رو به این جهت برود و هم رو به آن جهت.

ملاک تضاد چیست؟

بعد تحقیق می‌کنند در مورد اینکه ملاک تضاد در حرکات چیست؟ می‌گویند[٢] :

موضوعْ ملاک تضاد نیست؛ یعنی ممکن است موضوعها متضاد باشند ولی حرکتها متضاد نباشند.

اینجا باید توجه داشته باشید که «تضاد» در فلسفه به دو اصطلاح به کار رفته است: یکی آنچه که در باب وحدت و کثرت و در باب تقابل بیان می‌شود و دیگری احیانا در جاهای دیگر ذکر می‌شود. در باب تقابل، مقصود ]از متضادین[ دو

[١] . اينجا حركت جوهری را عنوان نكرده‌اند.

[٢] . مقداری از اين بحثها در فصل چهارم ذكر شده است.