نظر حرفهای صدرالمتألهین هم یک نوع ابهامهایی در کار است، به همین معنا که مثل بسیاری جاهای دیگر ایشان نظریاتی ابراز می‌دارد که همه با یکدیگر نمی‌خواند، بعضی از آنها با مبانی دیگران می‌خواند و بعضی با مبانی خودش.

پس ما در اینجا فعلا با دو مطلب سر و کار داریم: یکی اثبات وجود زمان در خارج، و دیگر اینکه ما هی حقیقته؟ اما برهان بر وجود زمان در خارج. دو برهان اقامه کرده‌اند، یک برهان بر طریقه طبیعیین و یک برهان بر طریقه الهیین. اگر می‌گوییم طریقه طبیعیین و طریقه الهیین، مقصود طریقه مادّیون و طریقه الهیون به اصطلاح امروز نیست. بر طریقه طبیعیین یعنی بر طریقه علمای علم طبیعیات، یعنی بر طریقه‌ای که متناسب با علوم طبیعی است، و بر طریقه الهیین یعنی بر طریقه‌ای که متناسب با فلسفه اولی است. پس اینجا طبیعی یعنی متناسب با مباحث طبیعیات، الهی یعنی متناسب با مباحث الهیات. فرقش این است: در طبیعیات بحث از عوارض جسم بما أنه قابلٌ للحرکة و السکون می‌شود. پس هر بحثی که از عوارض ذاتیه جسم بما هو جسمٌ یا بما هو قابلٌ للحرکة و السکون باشد به طبیعیات تعلق دارد و هر بحثی که از عوارض موجود بما هو موجود باشد جزء مباحث الهیات شمرده می‌شود. آنوقت اگر برهان از مبادئ علم طبیعی اخذ شده باشد می‌گوییم برهان علی طریقة الطبیعیین، و اگر برهان از مبادئی اخذ شده باشد که آن مبادئ از عوارض موجود بما هو موجود است می‌گوییم برهان علی طریقة الالهیین.

براهین وجود زمان در خارج :

١. برهان بر طریقه طبیعیون

اما برهان بر طریقه طبیعیین برهانی است که مرحوم آخوند در جاهای دیگر مفصل ذکر کرده‌اند ولی در اینجا به اختصار ذکر کرده و بعد گفته‌اند شرحش در کتاب الطبیعه (طبیعیات) است و در اینجا شرح زیادی نداده‌اند. ما هم اینجا فعلا مختصر ـهمین طور که مرحوم آخوند ذکر کرده ـ ذکر می‌کنیم، بعدها برمی‌گردیم و در باره این برهان بیشتر بحث می‌کنیم.

طبیعیین از عوارض جسم از آن جهت که قابل حرکت و سکون است بحث می‌کنند، پس اگر ما حرکت و سکون را برای برهان خودمان مبدأ قرار بدهیم، بر