جسمی را فرض کنید که از سفیدی به سوی سیاهی حرکت می‌کند، به این صورت که اول سفید است، بعد به سوی زردی حرکت کند و زرد بشود، بعد به سوی قرمزی حرکت کند و قرمز بشود، بعد به سوی قتمه (یعنی قرمزی متمایل به سیاهی) حرکت کند و بعد هم برود به سوی سیاهی. این جسم یک مسافت و مسیر خاصی را طی کرده از سفیدی به زردی، بعد به قرمزی، بعد به قتمه و بعد به سیاهی. ممکن است جسم دیگری مسیر دیگری را از سفیدی به سیاهی طی کند. مثلا[١] از سفیدی به

سوی سبزی حرکت کند، بعد به سوی پسته‌ای، بعد به سوی نیلی و بعد به سوی سیاهی.

در این دو حرکت، مبدأ و منتها یکی است، مبدأ سفیدی است و منتها سیاهی، ولی از این مبدأ به آن منتها دو راه طی شده است. اینجا هم این دو حرکت دو نوع از حرکت است.

منشأ اختلاف جنسی دو حرکت چیست؟

حال ببینیم منشأ اختلاف جنسی دو حرکت چیست؟ می‌گویند منشأ اختلاف جنسی دو حرکت، مسافت است؛ یعنی اگر مسافت دو حرکت، مختلف باشد اصلا این دو حرکت متباین بالذات می‌شوند؛ یعنی اصلا در جنس‌الاجناس با یکدیگر شریک نیستند؛ مثل اینکه یکی حرکت کمّی باشد و دیگری حرکت کیفی، یا اینکه یکی حرکت کمّی باشد و دیگری حرکت أینی. (فرض بر این است که أین و کم و کیف مقولات مختلفی هستند و هیچ وجه مشترکی ندارند.) این بحث هم تمام شد.

قبلا عرض کردیم که این طرز بیان مطابق مبانی دیگران است و الّا خود مرحوم آخوند اگر بخواهد مته به خشخاش بگذارد باید اصلا بحث را روی «وجود» بیاورد و وقتی بحث روی «وجود» بیاید اصلا چنین تعبیرهایی که «وحدت شخصی وجود و وحدت نوعی وجود و وحدت جنسی وجود به چیست؟» معنی ندارد؛ این تعبیرات مربوط به ابواب ماهیات است نه ابواب وجودات. البته همین حرفها را می‌توان در باب وجود پیاده کرد ولی با تعبیراتی دیگر. خلاصه اینجا مرحوم آخوند مطلب را مطابق تعبیرات قوم پیاده کرده است.

[١] . اطلاع ندارم در طبيعت چنين چيزی وجود دارد يا نه.