است که برای ارسطو فتح نشده بود. بحث ارسطو روی این اساس است که حادث از آن جهت که حادث است نیازمند به علت است، و شیءِ ساکن از آن جهت که ساکن است و حصول مستمر دارد حادث نیست. (اگر ابتدائآ حدوثی داشته باشد فعلا مورد بحث نیست.) در باب حرکت وقتی می‌گوییم «حرکت احتیاج به علت دارد» به این دلیل است که حرکتْ حدوث تدریجی و خروج از قوه به فعل است تدریجا. شیءِ ساکن، خروج از قوه به فعل ندارد که بتوانیم به آن استناد کنیم و بگوییم علت می‌خواهد، ولی شیءِ در حال حرکت، خروج از قوه به فعل دارد و چون خروج از قوه به فعل دارد مناطی برای علیت دارد که این مناط در حال سکون وجود ندارد.

پس برهان ارسطو صرف نظر از برهان شیخ ـ که برهان درستی است ـ اساس پیدا می‌کند. شیء از آن جهت که «ممکن» است محتاج علت است، ولی این، باب دیگر و مناط دیگری برای علیت است. ما اکنون از این مناط صرف نظر می‌کنیم و می‌گوییم: شیء در حالی که ساکن است، از آن نظر که ساکن است و حصول مستمر دارد احتیاج به علت ندارد، ولی شیء از آن جهت که حرکت می‌کند و خروج از قوه به فعل دارد نیازمند به علت است. پس این برهان[١] بر اعتبار خودش باقی است.

[١] . [يعنی برهان محرك اول ارسطو]