نکته‌ای که خود مرحوم آخوند در بعضی جاها گفته‌اند و حاجی هم در حاشیه آخر فصل به آن تصریح می‌کنند این است[١] : اینکه می‌گوییم «در این پنج مقوله حرکت نیست» آیا به این معنی است که این مقولات ثابتند یا مقصودْ چیز دیگری است؟ در مقوله اضافه و جده مقصود ما از اینکه می‌گوییم «در اینها حرکت نیست» این است که این دو مقوله از نوع نسب‌اند و اصالت ندارند بلکه تابع موضوع خودشان هستند؛ یعنی اگر موضوعشان ثابت باشد اینها هم ثابتند و اگر در موضوعشان حرکت باشد در اینها هم حرکت هست. پس اینکه می‌گوییم «در این دو مقوله حرکت نیست» به این معنا نیست که ثابتند، بلکه به این معناست که این دو مقوله اساسا اصالت ندارند.

قبلا هم عرض کرده‌ایم که در باب نسب، بحثی مطرح است که آیا نسبْ وجود عینی دارند یا اینکه از قبیل معقولات ثانی‌اند که منشأ انتزاعشان وجود دارد و ما همان وجود منشأ انتزاع را به اینها نسبت می‌دهیم؟ در جای خود ثابت شده که شق دوم درست است. اگر این طور باشد پس دلیل اینکه می‌گوییم «حرکت در این مقولات بالذات نیست» این است که این مقولات وجود بالذات ندارند.

اشکال علامه طباطبایی به تعبیر «بالعرض» در کلام مرحوم آخوند

در اینجا تعبیر مرحوم آخوند این است که حرکت در این مقولاتْ بالعرض است. آقای طباطبایی در اینجا به تعبیر مرحوم آخوند ایراد می‌گیرند و می‌گویند: باید تعبیر می‌کردید «حرکت در این مقولات بالتبع است» نه بالعرض. فرق است میان حرکتِ بالتبع و حرکتِ بالعرض. معنای «حرکت بالتبع» این است که تابع و متبوع هردو حرکت دارند و واقعا دو حرکت وجود دارد، ولی حرکت تابع، تابع حرکت متبوع است؛ یعنی دو حرکت هست که یکی تابع دیگری است. اما معنی «حرکت بالعرض» این است که ما حرکت را بالمجاز نسبت می‌دهیم. «حرکت بالمجاز» یعنی حرکتی که واقعا حرکت نیست؛ یعنی واقعا یک حرکت وجود دارد که به یکی بالاصالة نسبت می‌دهیم و به

[١] . اين مطلب را قبلا هم گفته‌ايم.