و به عقیده مرحوم آخوند ـ که در بسیاری از حرفهایشان به آن تصریح کرده‌اندـ زمان عام مشترک، حرکت جوهریه فلک است نه حرکت وضعی فلک. به این حرف ایشان هم ایرادی وارد است.

در این جهت بهترین بیان همان بیانی است که آقای طباطبایی دارند و در بعضی از مباحث گذشته گفتیم حتی از بعضی کلمات خود مرحوم آخوند هم همین بیان استنباط می‌شود، ولی در عین حال عجیب است که ایشان در این جهت به نوعی از مطلب دور افتاده است. بیان آقای طباطبایی این است که یک حرکت عمومی مشترک میان همه اشیاء و همه طبیعت هست. قبلا خواندیم که به یک اعتبار تمام عالم طبیعت یک واحد است و دارای یک حرکت؛ یعنی یک واحد حرکت است. زمان عام مشترک به معنای این است که همه اجزاء طبیعت، تا هر جایی که در نظر بگیریم، مراتب یک حرکت واحدند و آن حرکت واحد که همه در آن مشترکند ]مبدأ[ زمان عمومی است، و علاوه بر آن، حرکات اختصاصی و جزئی هم هست که ]مبدأ[ زمانهای خاص است. این مطلب، مطلب بسیار درستی است.

پس در باب تعدد حرکت به زمان و یا تعدد زمان به حرکت، ما اگر از تعدد واقعی بحث کنیم می‌توانیم همین مبحث را مطرح کنیم که به عدد حرکتها در عالم زمان وجود دارد، علاوه بر یک زمان مشترک که قهرا آن زمان مشترک باید ماده مشترک و صورت مشترک داشته باشد؛ ]یعنی[ باید یک وحدت واقعی در میان همه اشیاء حکمفرما باشد تا یک زمان مشترک وجود داشته باشد.

آنچه در این فصل تحت عنوان «تعدد حرکت به زمان» بحث شده

ولی متأسفانه ذیل این عنوان این مبحث مطرح نشده است و حتی آقای طباطبایی هم در حاشیه این جهت را بحث نکرده‌اند. سرّ مطلب این است که آنچه در اینجا مرحوم آخوند بحث کرده همان حرفهای فخر رازی است و در کلام فخر رازی بحث درباره تعدد زمان به حرکت و تعدد حرکت به زمان بحث در تعدد واقعی نیست، بلکه بحث در همان تعددهایی است که در فصل پیش گفتیم. در فصل قبل گفتیم «آن» عاد زمان است، به این معنا که یک زمانی که در ذات خودش واحد است، به