البقاء باشد)[١] شک ندارد که عدمش بعد از آنِ ]حدوثش[ شروع می‌شود؛ چون اگر عدمش در خودِ این آنی باشد که این شیء حدوث پیدا کرده، اجتماع نقیضین می‌شود. حال که عدمش بعد از آنِ حدوثش شروع می‌شود آیا در آنِ بعدی شروع می‌شود یا در «آن» حادث نمی‌شود بلکه در مجموع زمان حدوث پیدا می‌کند و دفعی است؟

شیخ می‌گوید دومی درست است؛ چون اگر بگویید مماسه نقطه متحرک با نقطه ساکن که آنی است عدمش در آنِ بعد از آنِ حدوث پیدا می‌شود، اعم از اینکه قائل به آنات متوالی شوید[٢] یا فقط قائل به دو «آن» شوید، لازم می‌آید تتالی آنین یا آنات، و تتالی آنین و آنات محال است. پس ناچاریم بگوییم عدم این شیء در زمان بعد است.

اینکه عدمْ در زمان باشد هم باز دو جور ممکن است: اول اینکه بگویید عدم این شیء آنی، در زمان آینده به شکل تدریجی وجود دارد؛ یعنی این عدم یک عدم تدریجی است و منطبق بر زمان آینده است مثل انطباق دو امر ممتد با یکدیگر. در این صورت لازم می‌آید وجود «آن» هم تدریجی باشد؛ چون چیزی عدمش تدریجی است که وجودش هم تدریجی باشد[٣] . پس عدم «آن» بعد از ]وجود[ «آن»، در زمان است نه در «آن»، و در زمان هم که هست به صورت تدریجی نیست. پس این عدم، دفعی است و این همان مدعای شیخ است. پس ما چیزی پیدا کردیم که وجودش دفعی است. البته مقصود از اینکه می‌گوییم «وجودش دفعی است» این است که نفس‌الامریتش دفعی است؛ چون بحث در عدم است.

یک اشکال و جواب

شاید کسی بگوید[٤] : این عدم نه در آنِ بعد پیدا می‌شود و نه در زمانی که متصل به آنِ وجود است، بلکه بعد از یک فاصله زمانی شروع می‌شود. معلوم است که این، حرف باطلی است. می‌گوییم در آن فاصله زمانی چه وجود

[١] . مثل مماسه شیء متحرك با شیء ساكن.

[٢] . يعنی بگوييد عدمش در آنات متوالی بعد از آنِ حدوث است.

[٣] . اين، حرف درستی است.

[٤] . اين حرف به نقلش نمی‌ارزد ولی نقل كرده‌اند.