شیخ می‌گوید: برخی امور آنی‌الوجود و آنی‌الحدوث‌اند و در تمام آنات بعدی حالی مشابه دارند[١] . اگر این طور باشد، این شیء در آن آنِ اول به وجود آمده است و در زمانْ باقی است[٢] . شیخ می‌گوید: مماسه‌ها از این قبیلند. مثالش همان کره‌ای است که حرکت می‌کند تا می‌رسد به سطحی عمودی و بعد از تلاقی به حال سکون باقی می‌ماند[٣] .

آنِ فاصل در امور تدریجی‌الوجود

بعد شیخ می‌گوید: اما اموری که حدوث تدریجی داشته باشند و تمام وجودشان در تمام زمان حادث شده باشد[٤] ، اینها در آن آنِ حد فاصل وجود ندارند. اگر شیئی ساکن است و بعد حرکت می‌کند، اگر این حرکت را از جنبه قطعی‌اش در نظر بگیریم[٥] تمام زمان بعدی به این حرکت تعلق دارد. اما آنِ فاصل چطور؟ آنِ فاصل دیگر نمی‌تواند به این حرکت تعلق داشته باشد؛ چون اگر آنِ فاصل به این حرکت تعلق داشته باشد معنایش این می‌شود که این حرکت در «آن» وجود پیدا کرده است، در حالی که طبیعت حرکت ملازم با زمان است و محال است در «آن» وجود پیدا کند و حادث شود. حرکت یعنی آنچه پس و پیش دارد، یعنی جزء دارد، و همین قدر که جزء داشته باشد وجودِ در «آن» برایش محال است. پس آن آنِ فاصل به سکون قبلی تعلق دارد نه به حرکت بعدی. پس هر جا که حرکت و سکون داشته باشیم آنِ فاصل به سکون تعلق دارد نه به حرکت. اگر حرکت قبل از سکون باشد می‌گوییم: این حرکت، در زمان ادامه پیدا می‌کند و به نقطه‌ای از زمان می‌رسد که در

[١] . يعنی همان قسم دومِ از قسم اول.

[٢] . [مقصود اين است كه شیء در آنِ حد مشترك، متصف به حالت دوم است.]

[٣] . البته اينجا در واقع عمده بحث سر انواع سه‌گانه حدوث است. مواردی هم كه از قسم اولِ قسم اولمی‌باشند آنی‌الحدوث‌اند. مثالش همان است كه حاجی ذكر كرد: كره‌ای متحرك كه از كنار كره‌ایساكن می‌گذرد و در نقطه‌ای تلاقی می‌كنند.

[٤] . يعنی قسم دوم.

[٥] . يعنی از جنبه حدوث تدريجی‌اش؛ يعنی اين كه امری است كه شيئآ فشيئآ موجود می‌شود و وجودیممتد در زمان دارد.