جوابی که مرحوم آخوند به فخر رازی دادند در همین حد بود که در اینجا شق ثالث قابل تصور است و دو شقی که ذکر کرده‌اید نقیضین نمی‌باشند. معلوم است که خود ایشان هم قبول دارند که این مقدار جواب فقط ایراد فخر رازی را رد می‌کند اما اصل تصویر مطلب سر جای خودش باقی است. این است که مرحوم آخوند می‌فرماید: فسبیل البرهان علی تحقیق الاقسام...؛ یعنی تا اینجا فقط دلیل فخر رازی را رد کردیم ولی برهان بر اثبات این سه نحوه همان بیانی است که شیخ در شفا دارد. آنوقت قسمت دیگری از عبارات شفا را در اینجا نقل می‌کنند. ما باید ببینیم شیخ چگونه این سه قسم را تصویر کرده و مطلب را با چه مثالهایی توضیح داده است و بدون شک این، یکی از نظریات بسیار دقیق شیخ است و دیگران هم از او پیروی کرده‌اند. باید مطلب را به دقت بررسی کنیم. البته ممکن است در نهایت امر به شکلی مدعای فخر رازی را تأیید کنیم ولی به هرحال آنچه شیخ در اینجا گفته نظر بسیار دقیقی است و فخر رازی هم در این زمینه حرف دقیقی ندارد.

بیان شیخ در شفا در تصویر اقسام سه‌گانه

شیخ فرموده است: گاهی شیء در حالتی است و بعد حالتی متناقض یا کالمتناقض با حالت اول پیدا می‌کند که امکان ندارد شیء در آنِ واحد هردو حالت را داشته باشد. مثلا حرکت و سکون؛ کره‌ای را در نظر بگیرید که در نقطه معینی از زمین ایستاده است و حرکت ندارد. بعد شما این کره را به حرکت درمی‌آورید. بدون شک این حالت ثانوی که اسمش حرکت است، با حالت اوّلی که اسمش سکون است ناسازگارند؛ یعنی محال است جسم در آنِ واحد هم متحرک باشد و هم ساکن. یا مثلا اگر کره‌ای به طرف سطحی عمودی در حرکت است لحظه‌ای خواهد رسید که این کره با سطح تلاقی می‌کند. این تماس و تلاقی، در لحظه قبل نبود. ممکن نیست این کره با سطح در یک «آن»، هم تلاقی داشته باشد هم نداشته باشد. اینها حالتهایی است که محال است شیء در «آنِ» واحد هردو را با هم داشته باشد.

مثال دیگر: فرض کنید دو ضلع از دو مکعب را کاملا بر یکدیگر منطبق کنیم. بعد کاری کنیم که زاویه به وجود بیاید؛ یعنی یکی از این دو مکعب را از یک سر از