بعضی از فیزیکدانهای الهی امروز ـ که استاد سابق دانشگاه تهران و متخصص ترمودینامیک‌اند و در این زمینه خیلی مطلب نوشته‌اند[١] ـ با زبان فیزیک حرفی می‌زنند که با حرف مرحوم آخوند نزدیک می‌شود. اینها معتقدند که حیات و بلکه تکامل، با قوانین ترمودینامیک عالم قابل توجیه نیست، مگر اینکه قائل باشیم از یک مرکز دورتری و به اصطلاح از ماوراء قوانین مادی، به عالم مدد می‌رسد. در واقع اینها حرف مرحوم آخوند را تأیید می‌کنند، ولی نه با زبان حرکت جوهری، بلکه با زبان دیگری.

اعتراض شیخ اشراق به حرف یحیی نحوی و ردّ آن

مرحوم آخوند بعد از نقل حرف یحیی نحوی، حرف شیخ اشراق را در ردّ آن نقل می‌کند که ردّ سستی هم هست. بعد حرف شیخ اشراق را به دو گونه تفسیر می‌کند؛ اول: تفسیر اصالة الماهوی که با مسلک او جور در می‌آید و آن را رد می‌کند، و دوم : تفسیر اصالة الوجودی که بر اساس حرکت جوهری است و درست است.

بعد مرحوم آخوند می‌گوید: این حرف[٢] با مبنای ما قابل توجیه است، یعنی با آنچه که ما می‌گوییم قابل تکمیل است. ولی باز هم منظور یحیی نحوی که همان منظور متکلمین است توجیه نمی‌شود، بلکه چیز دیگری توجیه می‌شود.

[١] . [مقصود مهندس بازرگان است.]

[٢] . [حرف يحيی نحوی.]