متناهی‌القوه‌اند، پس حادثند». حرف خیلی حسابی‌ای است[١] . این حرف به دو صورت قابل توجیه است که یک صورت ـ که ظاهرش هم بیشتر به این صورت می‌خورد ـ با حرف علمای امروز قابل انطباق است و صورت دیگر با حرف مرحوم آخوند.

انطباق حرف یحیی نحوی با آنچه دانشمندان امروز می‌گویند

من اول انطباق این حرف را با آنچه علمای امروز می‌گویند، بیان می‌کنم. او گفته : «اجسام متناهی‌القوه‌اند، پس باید ابتدایی داشته باشند». توضیح اینکه: نیرویی که در عالم اجسام مبدأ فعالیتهای جسمانی است متناهی و پایان‌پذیر است. بحثی در آینده داریم که: هر جسمی از نظر قوه متناهی است، و آنچه متناهی است آخر دارد، و اگر چیزی آخر داشته باشد اول هم دارد و از ناحیه اول هم نمی‌تواند نامتناهی باشد. پس عالم، هم آخر دارد هم اول. در جسم محدود نمی‌تواند قوای نامحدود وجود داشته باشد. بنابراین قوایی که حاکم بر عالم اجسام‌اند که دائما فعالیت می‌کنند تدریجا تمام می‌شوند و هرچه که به پایان برسد اول هم دارد. خود حکما هم این مطلب را قبول دارند؛ می‌گویند: «ما ثبت قدمه امتنع عدمه» اگر چیزی اول نداشته باشد آخر هم ندارد[٢] و[٣] ، و نقطه مقابلش را هم قبول دارند که: «ما ثبت فناؤُه امتنع قدمه» اگر چیزی فنا داشته باشد اول هم دارد.

بعضی از فیزیکدانهای جدید روی قوانین خاصی ـ که آنها را قوانین ترمودینامیک می‌نامند ـ ثابت کرده‌اند که نیروی عالم پایان‌پذیر است و بنابراین عالم آغازی دارد و نمی‌تواند آغاز نداشته باشد[٤] . فیزیک امروز بر این اساس است.

برتراند راسل در کتاب جهان‌بینی علمی در بخشی که به دین اختصاص داده و نظریات مختلف راجع به دین و جهان‌بینی دینی از جنبه‌های مختلف را مطرح

[١] . در آخر مباحث حركت (يعنی آخر مرحله هشتم) اين بحث به شكل ديگری مطرح خواهد شد.

[٢] . اما آن طرفش درست نيست كه: اگر چيزی اول داشته باشد بايد آخر هم داشته باشد.

[٣] . حافظ می‌گويد: ماجرای من و معشوق ندارد آخر كانچه آغاز ندارد نپذيرد انجام عشق الهی را می‌گويد. يك اصل بزرگ عرفانی را در اين شعر بيان كرده است.

[٤] . اينكه علم در اين زمينه چه می‌گويد، بايد متخصص فيزيك جواب بدهد. ما بايد ببينيم علم امروز چهمی‌گويد، نه فلسفه. علم از آن جهت كه علم است نه الهی است نه مادی.