مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٢٧
مجـموعه آثار اسـتاد شهيد مطـهری، جلد ١٢، ص ٢٢٧
جواب
جواب این اشکال را هم در باب تسلسل دادهاند. آنجا ثابت شده است که هر تسلسلی[١] محال نیست[٢] . تسلسلِ محال یعنی: اجتماع امور مترتبه غیرمتناهیه. اولا باید کثرت باشد، ثانیا غیرمتناهی باشد، ثالثا مترتب باشد، و رابعا اجتماع و معیت باشد. پس ]صِرفِ [کثرت نامتناهی محال نیست؛ مثلا اگر ارواح یا ملائکه نامتناهی باشند محال نیست. همچنین کثرت نامتناهی مترتب هم محال نیست؛ وجود عدد غیرمتناهی بالفعل محال نیست. بله اگر کثرتِ نامتناهی مترتب، اجتماع و معیت در وجود داشته باشند این، محال است. بنابراین، تعاقب امور کثیره مترتبه نامتناهی محال نیست. پس اینکه هر زمانی مستلزم زمانی قبل از خود باشد (به این معنا که اجزاء زمان متعاقب باشند و در ظرف و مرتبه وجودِ این جزء، آن دیگری معدوم باشد و در مرتبه وجود آن جزء، این معدوم باشد) محال نیست.
اشکال دوم[٣]
مستشکل میگوید: شما میگویید خداوند با زمان قبلی معیت دارد چون در زمان قبل هم بوده است. ما میگوییم دو چیز که با یکدیگر معیت زمانی دارند احتیاج به جامع مشترکی دارند که بین آنها معیت برقرار کند. پس باید زمان دیگری فرض کنیم که آن زمانِ دیگر ملاک معیت ذات حق با زمان قبلی باشد[٤] .
[١] . يعنی هر زنجيره غيرمتناهی.
[٢] . برخی خيال كردهاند «تسلسل محال است» يعنی غيرمتناهی محال است. نه، اينگونه نيست؛ ذاتحق غيرمتناهی است و محال نيست.
[٣] . [در متن اسفار اين اشكال هم مثل اشكال قبل دو شق دارد، ولی چون شق دوم اين اشكال و جوابآن با توجه به مطالب قبل روشن است استاد شق دوم و جوابش را به تفصيل بيان نكردهاند و فقط درپايـان جواب شق اول میگويند: در بـاب زمان هم عينآ همين حرف هست.]
[٤] . اين اشكال غير از اشكال اول است. اشكال اول اين بود: زمان متقدم تقدم دارد بر زمان متـأخر وخداوند با زمان متقدم معيت دارد و چون ما مع المتقدم متقدم است پس خداوند بايد در زمان واقعشده باشد. ولی اين اشكال میگويد: چون خدا با زمان مقدم معيت دارد لازم میآيد خداوند زمانی باشد.