همان طور که قبلا عرض کردیم، به عقیده ما ماده و صورت جز در پرتو حرکت قابل فرض نیست؛ یعنی اگر جوهرها را ساکن تلقی کنیم تصور ماده و صورت خیلی مشکل است و قائل شدن به سکون، مساوی است با اینکه برای ماده در مقابل صورت شخصیتی قائل شویم که در این صورت قهرا ماده ماده نخواهد بود. و لهذا ما گفته‌ایم «خود همین تحول ماده و صورت دلیل بر حرکت جوهریه است» و این همان برهانی است که مرحوم آخوند نیز در بعضی کلماتش می‌گوید، و آقای طباطبایی هم تکیه‌گاهشان بیشتر همین برهان است. و این بالاخره برمی‌گردد به اینکه اصلا ماده و صورت جز به صورت امور طولی و حرکتی قابل فرض نیست.

خلاصه جواب مرحوم آخوند

مرحوم آخوند در جواب اشکالی که در این «بحثٌ و تحصیلٌ» مطرح شد می‌گوید : این سؤال در قابل و مقبول‌هایی قابل تصور است که قابلیت و مقبولیت، به همان معنای دقیقی که در باب موضوع و عرض مطرح است، خارجیت داشته باشد و وجود قابل غیر از وجود مقبول باشد، و الّا اگر ما صورتِ بما هی صورةٌ و ماده بما هی مادةٌ (یعنی هیولای اُولی) را در نظر بگیریم، اصلا در ظرف خارج قابلیت و مقبولیتی نیست، چون خارجیتِ قابلیت و مقبولیت فرع بر این است که برای قابل تحصل مستقلی از مقبول قائل باشیم.

تکمیل مطلب آخوند در ربط حادث به قدیم

حرف مرحوم آخوند در باب ربط حادث به قدیم این بود که[١] : فقط جوهر متغیر

بالذات می‌تواند رابط حادث و قدیم باشد. ایشان به کلام دیگران که گفته‌اند «حرکت وضعی فلک (که از حرکات عرضیه است) رابط است» اشکال کرد. اشکال ایشان در واقع نیمی از مطلب بود و اگر ایشان مطلب دیگری را که از حرفهای خودشان است اضافه کرده بودند ]بهتر بود.[ آن مطلب این است: ما در باب ربط حادث به قدیم و

[١] . ما هنوز گوشه و كنار مطلب ايشان را جمع نكرده‌ايم، در اين بين مطالبی می‌گوييم كه در ذهنها باقی بماند.