پس صورت ملاک تمانع است و صورتها با یکدیگر تمانع و تضاد دارند. دانه گندم از آن جهت که دارای ماده اُولی است استعداد انسان شدن در او هست، ولی صورت گندم امکان انسان شدن را از او گرفته است؛ همچنین با صورت گندم امکان گوسفند شدن، طلا شدن، جو شدن و... از دانه گندم گرفته شده است، همه امکانات از آن گرفته شده است الّا یک امکان (و یا احیانا دو سه امکان) و آن امکان خوشه گندم شدن است.

پس این استعدادها حادث نیستند که بگویید «این استعدادها از کجا پیدا شده‌اند؟» بلکه استعداد مثل قوّه از جنبه عدمی پیدا می‌شود؛ هرچه شیء از نظر صورت ضعیف‌الوجودتر باشد امکانِ «شدن» در آن بیشتر است و هرچه قوی‌الوجودتر باشد امکانِ «شدن» از نظر عرْضی برای آن محدودتر می‌شود و از نظر طولی ممکن است بیشتر شود[١] ؛ مثلا اگر یک شیء فلان معدن شد امکان اینکه معدنهای دیگر بشود از او گرفته می‌شود، بعد که گیاه شد امکانهای بیشتری از او گرفته می‌شود، بعد که حیوان شد امکانهای بیشتری گرفته می‌شود و بعد که انسان شد باز امکانهای بیشتری از او گرفته می‌شود. خلاصه هرچه صورتْ قوی‌تر و شدیدتر شد امکانات ماده محدودتر می‌شود. پس نقش صورتْ مانعیت است.

این جوابی بود که ما فعلا به این اشکال دادیم، ولی کافی نیست و هنوز مطلب دیگری باقی است که در لابلای کلمات آخوند گفته شده است. این مطلب می‌ماند برای جلسه بعد، ان‌شاءالله.

[١] . گرچه در اينجا «بيشتر» معنی ندارد.