ایشان بعد از اینکه این چهار ایراد را ذکر می‌کند، می‌گوید: حالا که معلوم شد حرکت وضعی فلکی نمی‌تواند رابط میان حادث و قدیم باشد، برمی‌گردیم به همان مطلب خودمان که گفته بودیم رابطْ وجود جوهری طبیعت است. وجود جوهری طبیعتْ هویتی است که تدرج، ذاتی آن است؛ یعنی اوّلا خودش یک هویت و واقعیت است نه یک امر انتزاعی، و ثانیا وجودی است که عین تدرج و اتصال است، حدوث دائم و فنای دائم است و حدوث و فنای اینچنینی، ذاتی این وجود است.

ذاتیات وجودْ غیر از ذاتیات ماهیت است

بعد ایشان می‌گوید: شما میان ذاتیات وجود و ذاتیات ماهیت اشتباه نکنید! اگر ما می‌گوییم: «سیلانْ ذاتی جوهر عالم طبیعت است» این ذاتی را با ذاتی باب ماهیت اشتباه نکنید و نگویید پس وقتی که ما عالم طبیعت را در ضمن اجناس و فصولش تصور می‌کنیم باید از جمله ذاتیاتش سیلان هم باشد، در صورتی که چنین نیست. مثلا وقتی ما انسان را که یکی از جواهر عالم طبیعت است تعریف می‌کنیم می‌گوییم : «جوهر جسمانی نامی متحرک بالاراده ناطق»، همه ذاتیاتش را بیان می‌کنیم ولی سیلان در آن نیست. آخوند می‌گوید: اشتباه نکنید! ما اصالة الوجودی هستیم و برای خود وجودْ حقیقت قائل هستیم؛ اینکه سیلان ذاتی وجود باشد غیر از این است که ذاتی ماهیت باشد. وجود عین واقعیت و عین نفس‌الامریت است و اصلا قابل اینکه به ذهن بیاید

[١] . [جواب اين اشكالات در درس قبل اجمالا بيان شده است.]