دیگری آن را متغیر کند؛ زیرا جوهر «او»یی غیر از تغیر ندارد. آنچه که یجعل نفس ذاته و ینتزع من نفس ذاته التغیر و التجدد و الحدوث، جوهر است؛ غیر از جوهر حقیقتی نداریم که چنین صلاحیت و امکانی داشته باشد.

پس ما در ربط حادث به قدیم احتیاج به رابطی داریم که به جعل بسیط قابل جعل باشد و حدوث و تجدد و حرکت لازمه ذاتش باشد، و فقط جوهر و طبیعت جوهری است که چنین است. اگر عرض را رابط بدانیم اگرچه یک عرض دائمی مانند وضع متجدد فلکی باشد، ناچاریم قائل به جعل تألیفی رابط شویم، و هر تغیری که مجعول به جعل تألیفی باشد علت او هم متغیر است؛ پس هیچ عرضی را نمی‌توانیم رابط بدانیم.

بحث ربط حادث به قدیم چون یکی از مهمترین مباحث اسفار است، اگر لازم باشد باید در جلسات متعددی توضیح داده شود. و چون مرحوم آخوند این بحث را به طور متفرق تبیین کرده، بعد از خودش از طرف افراد مختلف محل ایرادها و بحثهای مختلفی واقع شده، اعم از کسانی که اصل حرکت جوهریه را قبول کرده‌اند و کسانی که قبول نکرده‌اند. من مدعاهای مرحوم آخوند را که در جاهای مختلف ثابت شده همه را بیان می‌کنم تا معلوم شود مرحوم حاجی و امثال ایشان کاملا به سخن مرحوم آخوند توجه نکرده‌اند.

سخن مرحوم آخوند این است: چیزی می‌تواند رابط میان حادث و قدیم باشد که تغییر برای آن به نحو جعل تألیفی جعل نشده باشد، به عبارت دیگر: تغییر برای آن عارضی نباشد؛ زیرا اگر رابط چیزی باشد که تغییرش عارضی است، اگرچه این تغییر دائمی باشد، نیازمند به علتی است که خود آن علت هم باید متغیر باشد[١] .

بنابراین نه تنها وضع دائم دوری نمی‌تواند رابط باشد، بلکه اگر در عالم یک حرکت عرضی دائم دیگری[٢] نیز داشته باشیم، آن هم نمی‌تواند رابط میان حادث و قدیم باشد. همان طور که در باب مقولات خواندیم موضوع در حرکات عرضیه جوهر است و حرکت و تغییر عارض جوهر می‌شود، پس متغیر چیزی است و تغییر چیز دیگر و جاعل باید تغیر را به متغیر بدهد، که در این صورت جعل تألیفی می‌شود و

[١] . ما فعلا مدعا را می‌گوييم تا بعد آن را اثبات كنيم.

[٢] . مثل حركات ذی مغناطيسی، يا يك حركت كيفی دائم.