را متوجه نمی‌شود و این مسأله‌ای که ایشان گفته‌اند آقای طباطبایی خودشان بیش از هر کس توجه دارند به این مطلب که مرحوم آخوند زمان را در همه اشیاء می‌داند. مسأله‌ای که ایشان اینجا می‌گویند مطابق همان مبنای خود مرحوم آخوند است و ایشان هم خوب می‌دانند که مبنای اصلی مرحوم آخوند همین است که به عدد حرکات زمان وجود دارد. ولی آخوند در هر جا یک آدم است و یک جور حرف می‌زند نه از روی غفلت، بلکه خیلی وقتها مطالبی را که تقریر می‌کند نه مطابق مبنای خودش بلکه مطابق مبنای قوم تقریر می‌کند.

حاشیه‌ای که آقای طباطبایی در اینجا دارند با مبنای مرحوم آخوند و مبنای خود ایشان و مبنای درست تطبیق می‌کند اما بحث ما یک وقت این است که ]این مطلب [حرف درستی است و یک وقت این است که در اینجا عجالتآ مرحوم آخوند چه گفته. آنچه که در اینجا مرحوم آخوند گفته است این حرف درستی که ایشان فرموده‌اند نیست، بلکه همان حرفی است که دیگران از جمله شیخ در جاهای دیگر گفته‌اند، یعنی بر اساس این است که زمان یک چیز است؛ یک حرکت است که از آن حرکت زمان انتزاع می‌شود و آن حرکت فلک است و حرکات دیگر فقط به اعتبار نوعی انطباق با آن، زمانی هستند نه اینکه خودشان زمان دارند و زمان اینها را با زمان آن منطبق می‌کنیم.

بنابراین آنچه که ایشان فرموده‌اند فی حد ذاته درست است و با مبانی اصلی مرحوم آخوند هم منطبق است. اما این یک مطلب است، مطلب دیگر این است که در این فصل مرحوم آخوند آیا همین حرف درست را می‌خواسته بگوید یا اینجا تا آخر فصل همان حرف نادرست دیگران را تقریر کرده؟ تا آخر فصل، ایشان همان حرف نادرست دیگران را تقریر کرده. این توضیحی بود راجع به برهان اول[١] و[٢] .

[١] . سؤال : نقطه اتكاء اين [بيان] سرعت بود. سرعت كه خودش نسبت مسافت به زمان است، چگونه ازسرعت می‌خواهيم زمان را...استاد : پس زمان عين سرعت نيست. ما خواستيم بگوييم كه شما نمی‌توانيد بگوييد كه زمان همانسرعت است، كما اينكه در اين بيان می‌گويند آيا زمان خود سرعت است؟ نه، به دليل اينكه اين امكان(بين‌الحدين) ثابت است و سرعت متغير، پس آن بين‌الحدين (امكان) عين سرعت نيست و چنيننيست كه غير از سرعت چيزی وجود نداشته باشد و همان سرعت را شما زمان ناميده‌ايد. گفتيمسرعت يعنی نسبت مسافت به زمان، نه اينكه سرعت خودش يعنی زمان.

[٢] . سؤال : برهان اول به عقيده خود حضرتعالی مقبول است يا مردود است؟