بعد می‌فرماید: چون چنین حرکتی محال است پس شکی نیست که مقدار تأثیر قاسر بر روی یک جسم، بستگی دارد به قابلیت این قاسر. توضیح این که: وقتی که حرکت در لازَمان محال است پس باید در زمان واقع شود. اگر حرکت بخواهد در زمان واقع شود باید متناهی باشد و سرعتش حدّ معینی داشته باشد. سوال این است : مراتب سرعت[١] از کجا پیدا می‌شود؟ چطور می‌شود که سرعت یک حرکت مثلا

سیصد هزار کیلومتر در ثانیه باشد و سرعت یک حرکت دیگر یک سانتیمتر در ثانیه؟ منشأ این ]تفاوت [چیست؟ می‌گویند: این مربوط به قابلیت جسم است نه به فاعل؛ یعنی اگر قوه واحدی را در نظر بگیرید، این قوه واحد روی جسم بزرگتر اثر کمتری از جسم کوچکتر می‌گذارد؛ برای اینکه جسم بزرگتر دارای عائق بیشتری است و جسم کوچکتر دارای عائق کمتری.

مناقشه

این بیان هم فی‌الجمله قابل مناقشه است. از صِرف آن مقدمه که می‌گوید «شدتِ غیرمتناهی برای حرکت محال است» نمی‌توان نتیجه گرفت که تأثیر قاسر صرفا به قابلیت مقسور و اینکه مقدار حجم مقسور چقدر باشد و در واقع اینکه میل مخالف در مقسور چقدر باشد، بستگی دارد؛ ]چون[ ممکن است کسی بگوید: حرکت غیرمتناهی محال است و حرکت باید دارای حد معینی از سرعت و بطو باشد، ]ولی[ مقدار سرعت و بطو به دو چیز بستگی دارد: یکی مقدار قوه‌ای که بر جسم وارد می‌شود و دیگری مقدار عائقی که مانع می‌شود. خلاصه، این بیان به این مقدار قابل خدشه و مناقشه است و ما بعدا روی آن بحث می‌کنیم.

برهانی از راه تناسب

بعد وارد بیان دیگری برای برهان بر این مطلب می‌شوند از راه تناسب. در این بیان هم خیلی «إن قلتَ، قلتُ» شده است که به آنها می‌رسیم. می‌گویند: حرکت قطعا به سه چیز احتیاج دارد؛ یعنی هر حرکتی دارای این سه خصوصیت است: زمان،

[١] . سرعت و بطؤ از امور نسبی‌اند.