به دور خودش بچرخد ولی به قسر؟ اینجا یک حرف خوبی می‌زنند ولی هیچ توضیحی نمی‌دهند. می‌گویند: اگر حرکت وضعی قسری بخواهد موجود شود، در آنِ واحد معلولِ دو چیز است: یک جذب و یک دفع؛ یعنی محصول دو قوه جذب و دفع که در عالم واقع وجود دارند، یک حرکت وضعی قسری است. مثلا از نظر این آقایان حرکت زمین به دور خودش یک حرکت وضعی قسری و ناشی از جذب و دفع است[١] .

در اینجا فخر رازی مطلبی اضافه کرده و بعد مثالی ذکر کرده که هم در عبارت خود او، آنجا که به بیان این مثال پرداخته، ابهام است و هم در عبارت مرحوم آخوند که عبارت فخر رازی را تغییر داده است[٢] . فخر رازی گفته: گاهی حرکت وضعی

قسری ناشی از تعارض میان دو حرکت است. بعد مثال زده به سبیکه مذابه (مثلا طلای مذاب). ما چون سبیکه مذابه را ندیده‌ایم نمی‌دانیم طرز حرکتش چگونه است، ولی اگر سبیکه مذابه را ندیده‌ایم دیزی آبگوشت را که دیده‌ایم[٣] . او می‌گوید : وقتی که سبیکه مذابه را حرارت می‌دهید، نتیجه این حرارت، حرکت تصاعدی این سبیکه است. (در مثال ما ، نخود ته دیگ معلّق می‌زند می‌آید بالا.) یک مقدار که ]این سبیکه مذابه[ بالا می‌رود باز آن میل طبیعی (یعنی ثقلی که این شئ دارد) آن را به طرف پایین می‌کشد، ولی نمی‌تواند روی همان خطی که بالا رفته پایین بیاید چون روی آن خط مرتّبآ مقدار دیگری از سبیکه مذابه است. در نتیجه این ]سبیکه مذابه[ به دور خودش می‌چرخد. پس این ]سبیکه[ در وقتی که می‌جوشد حرکتِ رو به بالایی دارد و حرکت رو به پایینی، و نتیجه تعارض این دو حرکت این است که به دور خودش می‌چرخد[٤] .

آیا حرکت کمّی می‌تواند قسری باشد؟

و اما حرکتهای دیگر؛ آیا حرکت کمّی قسری وجود دارد[٥] ؟ این آقایان مثال زده‌اند به تورّمها. نموّ یک گیاه یا حیوان، یک حرکت کمّی طبعی است، اما اگر جسم تورّم

[١] . امروزيها حركت بيضی شكل زمين به دور خورشيد را معلول جذب و دفع می‌دانند، ولی اين آقايانمطلق حركات دوری را معلول جذب و دفع می‌دانند.

[٢] . حقيقت اين است كه من اين عبارت را آن طور كه بايد، نفهميدم.

[٣] . [خنده استاد.]

[٤] . همان طور كه گفتيم، عبارت در اينجا مفهوم نيست.

[٥] . وجود داشتن يا وجود نداشتن اين حركات مسأله مهمی نيست؛ آنچه مهم بود بحث حركت أينی بود.