حرکت قسری اگر به مانع برنخورد، إلی الأبد ادامه پیدا می‌کند حال اگر ما بخواهیم نظریه متکلمین را بپذیریم لازمه نظریه آنها ـ همان طور که عرض کردم ـ این است که اگر ضربه‌ای بر جسمی وارد شود و حرکتی ایجاد کند، به حکم اینکه حرکت مولِّد حرکت است، اگر این حرکت به مانعی برخورد نکند إلی الأبد دوام پیدا کند. تفسیر این نظریه به این شکل است که هر مرتبه‌ای از حرکت علت مرتبه بعدی است، پس حرکتْ معلول خود حرکت است.

اما شیخ می‌گوید: قوه قاسر میلی در این شئ ایجاد می‌کند و این میل علت این حرکت است و با اینکه دیگر خود قاسر موجود نیست میل به صورت یک کیفیت باقی است. بعد هم بوعلی حرف خوبی گفته است، می‌گوید: لولا مصادمة الهواء المخروق لوصل الحجر المرمی إلی سطح الفلک؛ یعنی اگر عایقها نبود (مثلا اگر خلأ بود) این شئ تا سطح فلک (یعنی إلی الأبد) به حرکتش ادامه می‌داد.

بنابراین، طبق نظر شیخ هم، حرکتهای قسری اگر مانعی نباشد إلی الأبد ادامه پیدا می‌کنند. ولی تفسیر شیخ این نیست که حرکتْ علت حرکت است، بلکه تفسیر او این است که آن میلِ ایجاد شده با قاسر، علت حرکت است.

و اما صدرالمتألهین؛ ایشان هم این حرف شیخ را که می‌گوید «لولا مصادمة الهواء المخروق لوصل الحجر المرمی إلی سطح الفلک» نفی نمی‌کند، ولی توجیه و تفسیرش فرق می‌کند. ایشان می‌گوید: علت حرکت، میلِ بدون وساطت طبیعت نیست، بلکه قاسر در طبیعت تغییر ایجاد می‌کند و آن میل هم ناشی از طبیعت درونی خود این شئ است، نه اینکه ناشی از قاسر باشد.

پس طبق نظریه ایشان مطلب مقداری هم بالاتر می‌رود؛ چون ایشان می‌گوید : «]در حرکتهای قسری[ اصلا طبیعت تغییر کرده و ماهیت دیگری پیدا کرده است»، پس به طریق اَولی اگر به مانعی برنخورد باید إلی الأبد وضع خودش را ادامه بدهد.

[١] . اين مطلب كه از نفايس مطالب مرحوم آخوند است و در خيلی جاها هم نتيجه می‌دهد، بايد در جایخودش بحث شود. ايشان اينجا فقط اشاره به اين مطلب كرده‌اند.