و اما بنا بر طریقه الهیون چه باید گفت؟ الهیون از راه دیگر وارد شده‌اند[١] . طبیعیون از راه حرکت وارد شده بودند که متناسب با علمشان بود، الهیون از راه حدوث وارد شده‌اند که بحث حدوث و قدم جزء مباحث الهیات و از عوارض موجود بما هو موجود است. در مباحث حدوث و قدم و بالخصوص در مباحث تقدم و تأخر که انواع تقدم و تأخر را ذکر کرده‌اند گفته‌اند از جمله تقدم و تأخر زمانی است. ما انواع تقدم و تأخر داریم که در آنجا گفته شده است: تقدم بالعلیه، تقدم بالطبع، تقدم بالشرف و امثال اینها و از جمله تقدم زمانی داریم. تقدم بالطبع مثل تقدم واحد بر اثنین. ١ بر ٢ تقدم دارد، چون ٢ نمی‌تواند موجود باشد مگر اینکه ١ موجود باشد. این مقدار، ملاک تقدم بالطبع از نظر اصطلاح است. تقدم بالذات یا تقدم بالعلیه داریم مثل تقدم علت تامه بر معلول خودش. همچنین تقدم زمانی داریم مثل تقدم عدم هر حادثی بر وجودش و تقدم اشیائی که همزمان با عدم قبلی او هستند بر وجود این شیء. مثلا ما که در قرن چهاردهم متولد شده و به وجود آمده‌ایم متأخریم از مردمی که در قرن سیزدهم موجود بودند. در قرن سیزدهم ما معدوم بودیم. خصوصیت این نوع قبلیت که «تقدم زمانی» نامیده می‌شود این است که قبل و بعد با یکدیگر امتناع اجتماع دارند، محال است که قبل بما أنه قبل با بعد بما أنه بعد اجتماع در وجود داشته باشد.

حال ما می‌خواهیم تحلیل بکنیم مناط این قبلیت را به دست بیاوریم؛ یعنی وقتی که در میان قبلیتها و بعدیتها به یک نوع قبلیت و بعدیت رسیدیم که اجتماع قبل و بعد در آن ناممکن است، از همین جا می‌خواهیم وجود زمان را کشف کنیم. می‌گوییم زید تقدم دارد بر عمرو. زید مقارن است با عدم سابق و قبلی عمرو. می‌گوییم ملاک این تقدم چیست؟

ممکن است شما بگویید ملاک این تقدم ذات متقدم است. ذات زید و ذات عمرو، خود این ذاتها ملاک تقدمند یعنی زید متقدم بالذات بر عمرو و عمرو متأخر بالذات از زید است.

[١] . مقداری از آن را در اين جلسه عرض می‌كنيم چون كمی مشكل است.