با آن حساب می‌شود قارّالذات است. ولی یک امتداد دیگرش امتداد غیر قارّالذات است یعنی نمی‌شود همه اجزای آن امتداد را در «آن» با یکدیگر جمع کرد. پس حرکت دارای یک امتداد و بعدی است که به حسب آن بعد، غیر قارّالذات است.

این، خلاصه برهانی بود که طبیعیون اقامه کرده‌اند[١] . البته در اینجا مرحوم آخوند تفصیل بیشتری نداده است. در اینجا کلمه «امکان» به کار رفته است که این کلمه اسباب سؤال شده است. این کلمه از اصطلاحات مرحوم آخوند نیست، از اصطلاحات شیخ و دیگران است. بعدها میان متأخرین راجع به این کلمه «امکان» بحث شده است که این امکان در اینجا آیا اصطلاح معینی است؟ میر سید شریف در تألیفات خودش گفته امکان در اینجا فقط مفهوم امتداد را می‌دهد نه چیز دیگر. خود مرحوم آخوند در شرح هدایه این امکان را با «امرٌ محدودٌ» تفسیر و ترجمه کرده است. حالا چرا این کلمه را به کار برده‌اند، باشد برای وقت دیگری. آنگاه که کمی بیشتر در بحث زمان وارد شویم به این برهان برمی‌گردیم چون بحث زمان را باید خیلی دقیق وارد بشویم و بحث کنیم. از این برهان عجالتآ می‌گذریم[٢] .

[١] . سؤال : ممكن است بگوييم آنچه واقعيت دارد سرعت و بطؤ است و زمان از آن انتزاع می‌شود.استاد : اصلا خود سرعت و بطؤ همين است، نه اينكه سرعت چيز ديگری است. سرعت يعنی چه؟نسبت ميان مسافت و زمان. يك امر مقايسه‌ای است. شما وقتی می‌گوييد حركت اتومبيلی كه فاصلهتهران تا قم را در يك ساعت طی كرده است نسبت به اتومبيلی كه در دو ساعت طی كرده استسريعتر است و حركت اين بطیءتر، يعنی هردو حركت از نظر مسافت يك امتداد دارند، آن حركتامتداد ديگرش كوچكتر است و اين حركت امتداد ديگرش بزرگتر است. سرعت از زمان انتزاع شد.سرعت يعنی حركت با زمانِ كمتر، و لهذا حاجی و ديگران كه گفته‌اند خوب بود مرحوم آخوند كلمهسرعت و بطؤ را می‌آورد، نه اينكه می‌گويند زمان خودِ سرعت است، بلكه می‌گويند اگر كلمه سرعترا می‌آورد شايد بهتر بود. ولی نه، هيچ بهتر هم نبود. خود سرعت از زمان يعنی از آن بعد زمانی انتزاعمی‌شود. وقتی كه ما مسافت يك حركت را در نظر می‌گيريم و دو حركت از شیء واحد يا از دو شیءدر آن مسافت را با يكديگر مقايسه می‌كنيم، اگر آن بعد ديگرش كه ما زمان می‌ناميم كمتر باشدمی‌گوييم سريعتر بود، و اگر بيشتر باشد می‌گوييم بطیءتر بود. اين اتومبيل امروز سريعتر از ديروز بودچون ديروز اين مسافت را در دو ساعت طی كرد امروز همين مسافت را در يك ساعت طی كرد. پسسرعت از زمان [انتزاع می‌شود.]

[٢] . سؤال : اين كه فرموديد در حركت دو كميت است، كميت مسافتی و كميتی كه زمان می‌ناميم، معنایمشترك است. اين كه ما می‌گوييم...استاد : اين تعبيری است كه ما كرديم، اين برهان اين طور تعبير نمی‌كند. من مخصوصآ اين را به بيانخودمان گفتم كه مطلب روشنتر و واضحتر باشد ولی از بيانی كه آقايان تكيه بر همان كلمه «امكان»

كرده‌اند ـ كه ما حالا چون مرحوم آخوند بحث نكرده بحث نكرديم و گذاشتيم كه كمی بحث زمان رابيشتر بخوانيم تا راجع به آن ساده‌تر بشود بحث كرد ـ اين طور استنباط نمی‌شود. بعد روی اين قضيهبحث می‌كنيم.