و یا احیانا بیان اشکالاتْ متفاوت است. همچنین بعضی از ادله‌ای که اینجا ذکر شده، در بعضی از مباحث دیگر این کتاب هم بیان شده؛ مثل برهان تطبیق که در دلیل اول به آن اشاره می‌کنند و قبلا در مباحث علت و معلول بیان شده است[١] . ما فعلا نمی‌خواهیم برگردیم و ببینیم در باب علت و معلول چه گفته‌اند یا آنچه در الهیات بالمعنی الاخص می‌آید چیست، بلکه آنچه را که در اینجا هست می‌گوییم و رد می‌شویم.

دلیل اول

می‌گویند[٢] : برهان تطبیق که در باب امتناع تسلسل علل و همچنین در باب امتناع

تناهی ابعاد اقامه می‌شود، عینا در باب متناهی بودن زمان من اوّله و آخره نیز اقامه می‌شود.

برهان تطبیق

حکما ترتب امور غیرمتناهی مجتمع بالفعل را امری محال می‌دانند، اعم از اینکه این امورِ نامتناهی علت و معلول باشند یا نباشند[٣] و همچنین اعم از اینکه این امور از هر دو سر نامتناهی باشند یا فقط از یک سر نامتناهی باشند. در برهان تطبیق می‌گویند : دو زنجیر نامتناهی در کنار هم را فرض کنید[٤] . حلقه‌های این دو زنجیر در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند به طوری که حلقه اولِ هرکدام مطابق حلقه اول دیگری است و حلقه دوم هرکدام مطابق حلقه دوم دیگری است و همین طور الی غیرالنهایه. ما ده حلقه از ابتدای زنجیر اول می‌بُریم و بعد آن را به جلو می‌کشیم به طوری که حلقه یازدهم آن مطابق حلقه اول زنجیر دوم قرار بگیرد. حال می‌پرسیم: آیا در این حالت باز هم مثل حالت اول هر حلقه از زنجیر اول در مقابل حلقه‌ای از زنجیر دوم قرار گرفته است بدون اینکه یک زنجیر حلقه زائدی بر دیگری داشته باشد؟ اگر باز هم

[١] . اگر كسی بخواهد كتاب اسفار را تلخيص كند بايد اين دو سه قسمت را در هم ادغام كند و مزايای هرقسمت را بگيرد و مكررات را حذف كند.

[٢] . البته با اين عبارات نمی‌گويند، ولی مقصودشان همين است.

[٣] . مثل امور مترتبه در مكان.

[٤] . روی يك زنجيره هم می‌توان مسأله را بيان كرد.