شيعيان داشته باشند. شايد به همين جهت نواب اربعه هيچ يك به عنوان مرجع علمى طايفه اماميه مطرح نبوده اند. ارتباط شيعيان با نواب بيشتر براى حل معضلاتى بوده كه تنها از طريق غيبى حل مى گردد، درخواست على بن بابويه براى بچه دار شدن [١] تقاضاى ابوغالب زرارى براى حل مشكل به ظاهر لاينحل وى با همسرش [٢] در اين راستا قرار دارد. براى آشنا شدن با عملكرد نايبان خاص حضرت در آن زمان و شدت تقيه، به نقل اين ماجرا بسنده مى كنيم كه جناب حسين بن روح به جهت تقيه در مجلس مقتدر عباسى شركت كرده، به ناچار از تفضيل خلفاء ثلاثه بر امير المومنين عليه السلام سخن مى گويد و هنگامى كه يكى از شيعيان به گونه خصوصى بر اين امر خرده مى گيرد، تأكيد مى كند كه اگر اين اعتراضات تكرار گردد، از او كناره گيرى كند. [٣] وى خادم خود را كه معاويه را لعن كرده بود، از كار بر كنار كرده، و وساطت ها براى باز گرداندن وى بى اثر بوده است. [٤] در چنين جو مخاطره آميزى، اقدام به عرضه كتابى همچون كافى چندان طبيعى نيست. ٤. در توقيعات محمد بن عبداللّه حميرى، از حدود ده روايت پرسش شده است. [٥] در پاسخ نيز گاه جواب صريحى داده نشده و تنها به نقل روايات مسأله و تخيير بين آنها اكتفا شده. [٦] به هر حال مقايسه اين توقيعات با كتاب كافى با حجم حدود ١٦ هزار روايت مقايسه نادرستى است. ٥. اساسا عرضه كتاب بر ائمه عليهم السلام ، رسم شايعى نبوده و نسبت كتب عرضه شده به كتب عرضه نشده اندك است. [٧] ٦. عرضه كتاب بر نايبان امام زمان (عج) بسيار نادر است. تنها كتاب التكليف

[١] كمال الدين، ص ٥٠٢ ، ح ٣١؛ غيبت شيخ طوسى، ص ٣٠٦، ح ٢٦١، ص ٣٢٠، ح ٢٦٦.[٢] غيبت شيخ طوسى، ص ٣٠٢ ـ ٣٠٧، ٣٠٣، ح ٢٧٢.[٣] غيبت شيخ طوسى، ص ٣٨٤، ح ٣٤٧.[٤] همان مصدر، ص ٣٨٧، ش ٣٤٨.[٥] ر. ك: احتجاج، ج ٢، ص ٥٦٤، ٥٦٦، ٥٧٤، ٥٧٦، ٥٨٢، ٥٨٤، ٥٨٥، ٥٨٩.[٦] احتجاج، ج ٢، ص ٥٦٩، و نيز ر. ك: ص ٥٧٩، ٥٨١، ٥٨٢، ٥٨٧.[٧] مع الكلينى و كتابه الكافى، ص ٢٣٣ ـ ٢٣٥.