شناخت نامه کليني و الکافي - قنبری، محمد - الصفحة ١٤

علّامه تهرانى در جمع اقوال فوق مى گويد: معظم ارباب اصول از شاگردان صادقين عليهماالسلام بوده اند و اصول اندكى هم از اصحاب ساير ائمه معصومين نقل گرديده است. و وقتى كه مى گويند نويسندگان اصول اربعمأه از شاگردان امام صادق عليه السلام و يا صادقين عليهماالسلامبوده اند، نظر به اكثر و اغلب دارند. {-٩-}

اسامى مؤلفان اصول اربعمأة

اگر همه مؤلفان اصول اربعمأه را از اصحاب حضرت صادق عليه السلام بدانيم، بى ترديد نام آنها در ضمن اسامى راويان و اصحاب آن حضرت آمده است. قديم ترين كتابى كه درباره راويان حضرت صادق عليه السلام نوشته شده است، رجال ابوالعباس احمد بن محمد بن سعيد بن عقده زيدى (متوفى ٣٣٣) است اگر چه اين كتاب، مستقلاً در دسترس نيست، اما نقل تمامى آن در رجال شيخ طوسى، آن را از نابودى و انهدام نجات بخشيده است. شيخ طوسى در مقدمه كتاب رجال خود مى فرمايد: من از اصحابمان كسى را نديده ام كه كتاب جامعى درباره راويان ائمه عليهم السلام نوشته باشد، مگر آنچه كه ابن عقده درباره رجال حضرت صادق عليه السلام نوشته است. ابن عقده در اين باب، نهايت كوشش خود را نموده است. اما رجال ساير ائمه را متذكر نشده است. من هر چه را كه او ذكر نموده، ياد كرده و بعد از آن نيز كسانى را كه او متذكر نشده است درج نموده ام. شيخ در رجال خود در فصل مربوط به حضرت صادق عليه السلام ، اسامى ٣٢٢٣ نفر از راويان آن حضرت را برشمرده است [٢] ضمن آن كه در مقدمه كتاب مى گويد: من تضمين نمى كنم كه اصحاب ائمه عليهم السلام منحصر به اينها باشند كه من ذكر نموده ام، زيرا اسامى راويان حديث ضبط شده نيست و به دليل كثرت و پراكنده شدن شان در شرق و غرب عالم، نمى توان آنها را محصور و معدود نمود، اما اميدوارم آنچه از نظرم افتاده، اندك باشد. و به هر حال، انسان در مقابل وسع و طاقتش مسئول است. [٣]