ب. كلينى، اسناد را براى اتصال سند آورده است، و روايات فضل بن شاذان، مشهور، و كتاب هاى او معروف بوده است، و عدم معرفت حال محمّد بن اسماعيل، ضررى به روايات او نمى زند. [١] ج. وقوع محمّد بن اسماعيل در اسناد كامل الزيارات، و مبناى سابق محقق خويى ـ مبنى بر وثاقت رجال اين كتاب، روايات او را تصحيح مى كند. [٢] د. نقل فراوان كلينى از او بر مبناى اكثار، دلالت بر وثاقت دارد. [٣] ه. پاكيزگى محتواى احاديث او، مؤيد حُسن حال اوست. [٤] و. اجتناب مشايخ در نقل فراوان از ضعفا، مؤيد عدم ضعف اوست. [٥] ز. او از مشايخ اجازه و واسطه بين كلينى و فضل بن شاذان است. [٦] با اين توضيح، احاديث روايت شده از محمّد بن اسماعيل يا صحيح است، و يا بنابر برخى مبانى، حسن خوانده مى شود.

٧. دلايل شيخ بهايى در تعيين برمكى

رئوس آنچه در مشرق الشمسين آمده است، چنين است: الف. متأخرين از علما، اتفاق بر تصحيح روايات كلينى از محمّد بن اسماعيل دارند. [٧] ب. در منابع رجالى، دوازده نفر را با نام محمّد بن اسماعيل مى شناسيم. ج. از ميان اين عده، فقط ابن بزيع، زعفرانى و برمكى داراى توثيق هستند، و بقيه را كسى توثيق نكرده است. لذا بايد راوى فضل بن شاذان را بين اين سه نفر يافت. د. شيخ در ردّ اين قول كه راوى فضل، ابن بزيع باشد، هفت وجه ذكر مى كند، كه محصّل آن، عدم موافقت طبقه است.

[١] همان.[٢] كامل الزيارات، ص ٢٤، ح ١، باب ٦.[٣] منتقى الجمان، ج ١، ص ٤٥.[٤] همان.[٥] تنقيح المقال، ج ٣، ص ٩٨، به نقل از الاستقصاء الاعتبار فى شرح الاستبصار.[٦] همان.[٧] ظاهراً فقط ابن داوود با اين قول مخالفت كرده و معتقد است چون محمّد بن اسماعيل مذكور در صدر اسناد كافى، ابن بزيع است و نقل كلينى از وى بعيد است و نياز به واسطه دارد و به علت مجهول بودن واسطه، روايات كلينى از محمّد بن اسماعيل مرسل است. ر.ك: مشرق الشمسين، حواشى خواجوى، ص ٧٤.