اين نظريه بر آن است كه، منظور از محمّد بن اسماعيلِ راوى فضل بن شاذان در الكافى، محمّد بن اسماعيل بن أحمد برمكى رازى، معروف به صاحب الصومعة، است. رأى شيخ بهايى در مشرق الشمسين، [٤] و در رساله حاضر چنين است.

ج. نظريه سوّم

اين قول مى گويد، مراد، محمّد بن اسماعيل بن بزيع است. عبد النبى جزايرى در حاوى الأقوال، [٥] و سيد حسن صدر كاظمى در رساله البيان البديع فى ابن بزيع، به اين نظريه معتقدند. ظاهر قول ابن داوود، در رجال [٦] هم انتخاب اين قول است، و ملّا عبد اللّه شوشترى نيز آن را بعيد نمى داند. [٧] علاّمه شوشترى در قاموس الرجال، اين قول را به مقدس اردبيلى هم نسبت داده است. [٨]

د. نظريه چهارم يا قول به توقف

ظاهر نظر محقق سبزوارى در ذخيره، در مورد روايات كلينى از محمّد بن اسماعيل، توقف است. [٩]

٥. مختصرى از ادلّه مشهور

خلاصه دلائل و مؤيدات اين قول چنين است: الف. از حيث طبقه، برمكى و ابن بزيع نمى توانند از فضل بن شاذان روايت كنند، ولى نيشابورى، مى تواند راوى فضل باشد. ابن بزيع از اصحاب حضرت رضا عليه السلام است، [١٠] و عصر امام كاظم عليه السلام را نيز درك كرده است، و حيات او تا زمان كلينى دور از ذهن است؛ [١١] چرا كه كلينى از طبقه نهم است، و ابن بزيع از طبقه ششم، و كلينى از كبّار

[١] ترتيب اسانيد كتاب الكافى، ج ١، ص ٢٧٨.[٢] معجم رجال الحديث، ج ٧١٦ ص ٩٩.[٣] قاموس الرجال، ج ٩، ص ١٠٨.[٤] مشرق الشمسين، ص ٧٥.[٥] حاوى الأقوال، ص ١٢٧، رقم ٤٨٦.[٦] رجال ابن داوود، ص ٥٥٥.[٧] مشرق الشمسين، ص ٦٥.[٨] قاموس الرجال، ج ٩، ص ١٠٨.[٩] ذخيرة المعاد، ص ٢٦.[١٠] النجاشى، ص ٢٣٣؛ البرقى، ص ٥٤.[١١] مشرق الشمسين، ص ٧٥.