محمد بن ادريس حلى (م ٥٧٨ يا ٥٩٨) در پايان كتاب سرائر خويش، بابى دارد تحت عنوان: «الزيادات فيما انتزعته واستطرفته من كتب المشيخة المصنفين والرواة المحصلين، وستقف على اسمائهم». يعنى: باب زيادات كه آن را از كتب استادان مؤلف و راويان محصل برگزيده ام و بر اسامى ايشان به زودى واقف خواهى شد. آن گاه علاوه بر اساس مصنفين، مطالبى از رسائل ايشان را نيز ذكر مى كند. از جمله ايشان: موسى بن بكر، معاوية بن عمار، احمد بن محمد بن أبى نصر بزنطى، أبان بن تغلب، جميل بن دراج، ابو عبداللّه سيارى، حسن بن محبوب سراد، محمد بن على بن محبوب، محمد بن عبداللّه بن جعفر الحميرى، جعفر بن محمد بن سنان دهقان، عبداللّه بن بكير بن اعين، ابوالقاسم بن قولويه، صفوانى، احمد بن أبى عبداللّه برقى مى باشند. [١] مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى در كتاب الذريعه درباره اصول و مصنفات اصحاب ائمه عليهم السلام بحث كرده و فهرست بلندى در اين باب ارائه كرده است. وى ذيل كلمه «اصل» مقدمه اى در اهميت اصول دارد و در دنباله، نام ١١٧ اصل و مؤلف آن را بر مى شمرد. [٢] نيز در جلد ٦ ذيل كلمه «كتاب الحديث» از شماره ١٦١٣ تا ٢٣٥٦، يعنى بالغ بر ٧٣٤ كتاب از كتاب هاى حديث قدماى اصحاب را ذكر كرده و در پايان مى گويد: اين ٧٣٤ كتاب حديث را در فهرست كتاب هاى قدما از اصحاب يافتم كه ايشان از آن به عنوان «كتاب» تعبير كرده اند و ما آن را «كتاب حديث» ناميديم، به دليل آن كه مشتمل بر احاديثى هستند كه از ائمه عليهم السلام روايت شده است. اين روايات عينا در كتب اربعه اى كه محمدون ثلاثه اول تأليف كرده اند، يعنى كافى و فقيه و تهذيب و استبصار، و كتبى كه محمدون ثلاثه اخر نوشته اند يعنى وافى و بحار و وسائل و مستدرك آن آمده است. [٣] خلاصه: از مطالب گذشته مى توان نتيجه گرفت كه شيعه اماميه در ثبت و ضبط

[١] سرائر، ص ٤٦٥ ـ ٤٩٠.[٢] الذريعه الى تصانيف الشيعه، ج ٢، ص ١٢٥ ـ ١٦٧.[٣] همان مدرك، ج ٦، ص ٣٠٣ ـ ٣٧٤.