تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٥٣ - بيان آن كه حق تعالى صورت ملوك را سبب مسخر كردن جباران كه مسخر حق نباشد ساخته است چنان كه موسى عليه السلام باب صغير ساخت بر ربض قدس جهت ركوع جباران بنى اسرائيل وقت در آمدن كه ادخلوا الباب سجداً و قولوا حطة نغفر لكم

اگر انسان با ميل و اختيار به خدا سجده نكند ، با اجبار و اكراه ديگران را خواهد پرستيد .

مسئله يكم

آن چنان كه حق ز لحم و استخوان از شهان باب صغيرى ساخت هان
((٢٩٩٩)) اهل دنيا سجدهء ايشان كنند چون كه سجدهء كبريا را دشمنند
اگر انسان با ميل و اختيار به خدا سجده نكند ، با اجبار و اكراه ديگران را خواهد پرستيد .
در مضمون ابيات مورد تحليل مسائل مهمى وجود دارد كه ما به طور اختصار به آنها متذكر مى شويم :
مسئله يكم - احساس لزوم پرستش در نهاد انسانى وجود دارد ، تا جايى كه گروهى از روان شناسان اين احساس را يكى از غرايز شمرده‌اند .
اخلال به فعاليت غريزهء مزبور مانند اخلال به فعاليت ساير غرايز موجب اختلالات روانى مى گردد و اين كه افرادى بدون پرستش موضوعى در دنيا زندگى مى كنند ، [ اگر چنين افرادى پيدا شوند . ] و ناهماهنگى روانى در آنان ديده ن مى شود ، بدان جهت است كه خود آگاه يا ناخود آگاه با فعاليتها و اميال ديگر ، آن غريزه را سركوب يا جبران كامل به وسيلهء ناقص مى نمايند .
چنان كه كسى كه غريزهء جنسى را مثلًا سركوب كند ، با گربه بازى و گل بازى و موسيقى و . . . مى تواند آن را جبران كند .
اين جبرانها اختلال روانى ناشى از سركوب شدن غريزهء جنسى را اصلاح نمى كند ، بلكه مشغوليتى است كه انسان براى خود فراهم مى آورد و خود را تخدير مى كند ، همچنين غريزهء پرستش .
اين كه گفتيم : [ اگر چنين افرادى پيدا شوند ] براى اين بود كه با نظر كلى به قديمترين دوران زندگى بشرى و در جوامع گوناگون و با شرايط مختلف ، انسان