تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٠٦ - اگر همهء موجودات احتياج به علت دارد و علت به وجود آورندهء آنها خداست ، پس خدا را كه به وجود آورده است ؟

اصل « اين از آن » شراره را به طور مستقيم از راه حس چشم به سنگ و آهن نسبت مى دهد . همچنين ساير علل و معلولات .
مطلب دوم - دخالت امر الهى در همين جريان ( اين از آن ) اگر چه به وسيلهء حواس درك ن مى شود ، اما از دو راه مى توان اين دخالت را پذيرفت :
راه يكم - همان منطق كه باعث شده است براى هر رويدادى علتى وجود داشته باشد ، همان منطق سؤال را تا به دست آوردن علت ما فوق همهء علل ادامه مى دهد زيرا كدامين موجود است كه در اين دنيا قدم به پهنهء هستى بگذارد و خود يكى از رويدادهايى نباشد كه علت ديگرى او را به وجود آورده است ؟ قانون عليت استثناء بر دار نبوده ، در هر قلمروى اعم از ذهن و خارج جريان دارد ، بلى وقتى كه يك وجود جنبهء رويدادى نداشته باشد و سابقهء نيستى براى او فرض نشود مشمول قانون عليت نخواهد بود .
اين موجود منحصر به خدا است كه از عرصهء رويدادها خارج و از جريان عليت چنان خارج است كه از جريان قانون جاذبيت و اشغال زمان و فضا و قابليت تجزيه و تركيب و حركت از نقص بكمال يا بعكس از كمال به نقص . [١] اگر همهء موجودات احتياج به علت دارد و علت به وجود آورندهء آنها خداست ، پس خدا را كه به وجود آورده است ؟
مردم ، حتى گاهى بعضى از متفكرين هم اشتباه خنده آورى در اين باره مرتكب شده مى گويند : خيلى خوب ، بنا بقانون عليت ، هر رويدادى را علتى لازم است و همهء جهان هستى معلول خدا و خدا علت آن است . پس علت به وجود آورندهء خدا چيست ؟ اينان فكر نمى كنند كه قوانين مأخوذه از جريانات جهان هستى نمى تواند شامل خود خدا بوده باشد . به عنوان مثال : بدن مادى انسان مشمول عده‌اى از پديده ها

[١] راه دوم را پس از بحث مختصر در مسئله زير ( اگر همه موجودات احتياج به علت دارد . . . ) مطرح خواهيم كرد . .