تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٤٦ - آيا اثير ( اتر ) وجود دارد ؟

مى شوند و امواج اقيانوس در آب . هر موج محيطى مادى لازم دارد تا بتواند انتشار پيدا كند ، ولى نور از خلاء يعنى از جايى كه موج صوتى نمى تواند عبور كند مى گذرد و پذيرفتن اين كه موجى در فضاى خالى انتشار پيدا كند ، مثل اين است كه قبول كنيم اصلا موجى وجود ندارد .
ه - البته اين اشكالى است ، ولى براى من تازگى ندارد ، استاد من در اين عميقانه فكر كرده و به اين جا رسيده است كه يگانه راه رهايى از اين دشوارى آن است كه به وجود جوهر فرضى ( اتر قائل شويم و چنين پنداريم كه اين جوهر تمام جهان را پر كرده است ، در واقع مثل اين است كه همهء عالم در اتر غوطه ور باشد . و اگر يك دفعه جرئت كنيم و آن را بپذيريم ، همه چيز ديگر درست مى شود و هيچ اشكالى بر جاى نمى ماند . » [١] ملاحظه مى شود كه هويگنس موضوع اتر را براى چاره جويى در مقابل اشكال محل موج يا حامل موج به ميدان كشيده است ، نه اين كه به طور مستقيم دليل علمى براى اثبات آن آورده باشد .
به اضافهء اين كه تحقيقات دقيق مايكلس - مورلى بعدها نظريهء درياى ساكن اتر را به كلى مطرود ساخت .
اتر در يك قلمرو ديگرى هم مطرح شده و تا كنون به وجود خود در آن قلمرو ادامه مى دهد . در اين مورد جهان اتر نه به عنوان يك ماده ظريف و سبك و شفّاف ، بلكه ما وراى ماده تلقى شده است .
در اين باره جيمس آرتورفندلاى كتابى نوشته و احمد فهمى ابو الخير آن را ترجمه كرده است .
در اين كتاب كوشش فوق العاده جدى در بارهء اثبات جهان اثر به كار رفته است .

[١] تكامل علم فيزيك - سير كمالى فكر از تصورات قديمى تا نظريه نسبيت و كوانتا تأليف اينشتين و اينفلد ترجمه آقاى احمد آرام ، ص ١٠٠ . .