تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٣١ - ٨ - آيا كارهاى خداوندى از روى علت است ؟

به همين ملاك است كه مى توان موجودى را با عظمتتر تلقى كرد ، اگر چه عنوان عليت هم پيدا نكند .
شايد هم در اعماق ذهن بعضى از متفكرين كه به طور مطلق علت را از معلول عالىتر مى دانند ، همين ملاك بوده باشد ، نه ملاك عليت .
در مثال بالا حيات و روح را در نظر بگيريم ، اين دو حقيقت ذاتا داراى عظمت و علو مى باشند ، وقتى كه در حال عليت قرار مى گيرند ، بعضى از متفكرين گمان مى كنند كه عنوان عليت بوده است كه عظمت به آنها بخشيده است .
٨ - آيا كارهاى خداوندى از روى علت است ؟

محض مهر و داورى و رحمتند همچو حق بىعلت و بىرشوتند [١] فضل بىعلت مگر دريا بُدت زين شقاوت روى دل بر تابدت [٢]
اين يكى از پر غوغاترين مسائل فلسفه و علم كلام است كه از قديمترين دورانها مطرح بوده است ، گروهى مى گويند : كارهاى خداوندى به هيچ وجه تسليم علت نيست در مقابل اينان گروه ديگر مى گويند : قانون عليت يك واقعيت است كه حتى خداوند هم كارهاى خود را با قانون مزبور تطبيق مى كند .
اين گونه تحقيقات در چنين مسئلهء مهم ريشه‌اى از توجهات و انديشه هاى معمولى دارد كه با اندك دقتى آشكار مى شود .
آن چه كه از مجموع ملاحظات مربوط مى توان نتيجه گرفت ، اين است كه : اگر مقصود از قانون عليت همان جريان اين از آن است كه در هر دوره‌اى از فرهنگ بشرى با شرايط ، و خصوصيات متفاوتى در حال تحول بوده است ، مسلماً در بارهء كارهاى خدا جريان ندارد ، زيرا به اضافهء اين كه تا امروز قانون عليت به تفسير نهايى خود نايل نشده است و چنان كه ماكس پلانك مى گويد : در آينده [ شايد بسيار دور ] قانون

[١] دفتر دوم ، ص ١٠٨ بيت ٧ . .
[٢] دفتر سوم ، ص ١٨٠ بيت ٢٧ . .