تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٢ - آيا جلال الدين مولوى يك انسان شناس است ؟

در مورد دشواريهاى نظرى . هر كس قبول دارد كه به منظور بر آوردن توقعات روز افزونى كه براى دقت در تجربه موجود است آلات اندازه گيرى بيش از پيش بغرنج مى شوند . اين كه در ازاى اين تحول ، تعريفها و مفاهيمى بيش از پيش دور از تصاوير ديرين جهان به ميان آيد همان چيزيست كه هضمش مشكل است . كسانى حتى اين امر را دليل آن مى شمارند كه پژوهش علمى در شرف گمراه شدن است هيچ چيز سست بنيادتر از چنين نگرانى نيست .
چه اگر اين نكته را بخاطر آوريم كه پيش رفت معرفت ما در بارهء جهان ، ما را به جهان حقيقى ما بعد الطبيعى نزديك مى كند ، نمى توانيم انتظار چندانى داشته باشيم كه تعاريف و مفاهيمى كه بر اين جهان دلالت دارند ، ما را از تصويرهاى ديرينهء جهان دور نكنند .
در واقع اين در حكم آن خواهد بود كه خواستار آن باشيم كه بتوانيم به وسيلهء مفاهيم مستعار از معرفتى سابق و ساده لوحانه نسبت به اين جهان حقيقى معرفت تام پيدا كنيم ، چنين آرزويى بر آورده شدنى نيست .
اگر از همان اول تن زنيم از اين كه جز با چشم غير مسلح به شيئى بنگريم محال است كه ساختمان درونى آن را بشناسيم ، اما دليلى ندارد كه در اين باره نگران باشيم . علم با ضلالت تمام رو بكمال مى رود . آزمون نهايى كه با ابزارهاى مكمل انجام گرفته‌اند ، آمرانه از ما مى خواهند كه تصويرهاى ريشه دار و كهنهء جهان را به كنار نهيم و مفاهيمى تازه و اختراعىتر را كه در آزادى آنها هنوز تصويرى از جهان وجود ندارد بنشانيم . بدين سان پژوهش نظرى از واقعيت ساده لوحانه به سوى حقيقت ما بعد الطبيعى بالا مى رود .
اما موفقيتهاى حاصله هر چند هم مهم باشند و هدف هر قدر هم احيانا نزديك باشد ، از نظر گاه علوم دقيقه همچنان گودالى گذار ناپذير بين جهان ظاهر و جهان حقيقى ما بعد الطبيعى به جا مى ماند و اين گودال در نظر مرد علم كششى پديد