تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٦ - آيا جلال الدين مولوى يك انسان شناس است ؟

از اين است . تلاشى دايمى است براى نزديكتر شدن به هدفى كه هرگز رسيدن به آن ممكن نيست .
ماهيت اين هدف چنان است كه قابل وصول نيست . چيزى است ما وراى فيزيكى و چون چنين است هر پيش رفتى هم كه حاصل شود باز دور از دسترس است » [١] ٤ - « . . . براى بيان يك فرضيه ، سازندهء آن در ابتداى كار آزادى عمل دارد و مى تواند ، اختيار كند .
اين قضيه كه در بسيارى از محافل فيزيكى نيز به آن تكيه مى شود ، درست نيست كه كاشف نظريه براى عرضه داشتن آن ناچار است فقط و فقط از معلوماتى كه به وسيلهء نتايج اندازه گيرى تحقيقى به دست آمده استفاده كند .
معنى اين بيان آن است كه مفاهيمى كه به يك فرضيه صورت خارجى مى دهند ، حق ندارند منشا نظرى داشته باشند .
البته اين پندار صحيح نيست ، چه ، از يك طرف ، هر فرضيه كه جزئى از تصوير جهان خارجى است كه عالم فيزيك آن را عرضه مى دارد ، محصولى از فكر جوينده و پژوهندهء انسانى است كه آزادانه بكار خود مى پردازد ، و از طرف ديگر ، هيچ فورمول فيزيكى نيست كه نتيجهء مستقيم و بلا واسطهء اندازه گيريهاى تحقيقى و پژوهشى بوده باشد ، بلكه قضيه كاملًا بر عكس است .
هر اندازه گيرى در علم فيزيك هنگامى معنى پيدا مى كند كه مطابق يك تئورى بتوان براى آن اهميتى قايل شد ، هر كس كه با كار آزمايشگاه هاى دقيق آشنايى دارد ، تصديق مى كند كه دقيقترين و مستقيمترين اندازه گيرىها - مثلًا در بارهء وزن يا جريان برق پيش از آن كه براى منظورى عملى بتواند مورد استفاده واقع شود ، ناچار بايد مكرر در مكرر تصحيح و درست كارى شود ، بديهى است كه تلقين كنندهء اين تصحيحها نمى تواند خود عمل اندازه گيرى بوده باشد ، بلكه اين عمل در

[١] همان مأخذ ، ص ١١٦ و ١١٧ . .