تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى

مناجات

آيا جلال الدين مولوى يك انسان شناس است ؟

تفسير ابيات

رفتن هر دو خصم نزد داود عليه السلام

خدايى كه دل آدمى را براى دعا فروزان مى سازد ، همان خدا موقع استجابتش را هم مى نماياند

تفسير ابيات

تفسير ابيات

تضرع آن شخص از داورى داود عليه السلام

حكم كردن داود بر صاحب گاو كه جملهء مال خود را به وى ده

كسى كه مسخرهء هواى نفس خويش است نمى تواند ظالم را از مظلوم تشخيص دهد

تفسير ابيات

عزم كردن داود عليه السلام به خواندن خلق بدان صحرا كه راز آشكارا كند و حجتها همه قطع كند

انسان ستمگر پيش از آن كه رويدادهاى جهان پرده از روى ستمش بر دارد ، خود دست مى برد و عناصر ستمگرى را از لابلاى جانش بيرون مى ريزد

تفسير ابيات

ديهء قتل خطايى بر عاقله است عاقلهء انسان خداست چه معنا دارد ؟

تفسير ابيات

قصاص فرمودن داود عليه السلام خونى را بعد از اتمام حجت بر او

حساسيت شديد وجدانهاى آدميان در بارهء خون ريخته شده مقتضاى داورى خداوندى است

تفسير ابيات

بيان آن كه نفس آدمى به جاى آن خونى است كه مدعى گاو كشته بود و آن كشندهء گاو ، عقل است و داود حق است يا شيخ كه نائب حق است كه به قوت و يارى تو تواند ظالم را كشتن و توانگر شدن به روزى بىكسب و بىحساب

مقدمهء يكم - بر مباحث عليت و علت و معلول جنبهء تاريخى درك عليت

مقدمهء دوم - تقسيم حوادث براى تشخيص حادثهء مشمول عليت

مقدمهء سوم - جلال الدين معمولا بجاى كلمهء علت سبب و بجاى معلول مسبب را به كار مى برد

1 - قانون عليت در روبناهاى جهان هستى جريان دارد

2 - بايد بپذيريم كه قانون عليت به پيروى تحرك و تحول دائمى جهان و اجزاء آن ، مانند فوتونهاى نور ريزش مى كند

اگر همهء موجودات احتياج به علت دارد و علت به وجود آورندهء آنها خداست ، پس خدا را كه به وجود آورده است ؟

3 - آيا علت مى تواند ضد خود را به عنوان معلول صادر كند ؟ آيا سنخيت ميان علت و معلول شرط است ؟

4 - پس از فرض اين كه قانون عليت در جهان هستى حكمفرما است اين قانون هم مانند ساير قوانين تحت سيطرهء الهى در جريان است

5 - وابستگى كيفيت جريان قانون عليت به موقعيت انسانى

6 - تا دوم بار زاييده نشويد نمى توانيد معناى عليت را كاملًا بفهميد

7 - آيا علت از نظر هستى و هويت با عظمتتر از معلول خويش است ؟

8 - آيا كارهاى خداوندى از روى علت است ؟

9 - آيا خداوند براى اجراى قوانين در عالم هستى ، احتياجى به احراز قابليت در آنها دارد ؟

12 - آيا رابطهء عليت مولود خيال آدمى است ؟

اگر چه فرهنگ عالى بشرى تدريجا در گذرگاه قرون و اعصار بروز خواهد كرد ولى امروز هر چه را كه مغز شما بارور مى سازد ، در طبق اخلاص به بشريت تقديم كنيد ، اگر چه امروز كسى پيدا نشود كه گل شكوفان مغز شما را بتواند استشمام كند فردايى كه از راه خواهد رسيد روى پى ريزى فرهنگى شما بناها خواهند ساخت

تفسير ابيات

گريختن عيسى عليه السلام بر فراز كوه از احمقان

تفسير ابيات

قصهء اهل سبا و حماقت ايشان و اثر ناكردن نصيحت انبياء در احمقان

تفسير ابيات

شرح آن كور دور بين و آن كر تيز شنو و آن برهنهء دراز دامن

تفسير ابيات

آمدن سيزده پيغمبر به نصيحت اهل شهر سبا

انحراف درونى يك پديدهء بىطرف نيست ، بلكه علتى است كه مهرها را كينه ، حقها را باطل ، نكته هاى بكر و لطيف را كهنه و كثيف مى سازد

مسئلهء يكم - آيا رسوب يافتن جوهر مخصوص در درون يك پديدهء ضرورى و طبيعى است ؟

تفسير ابيات

معجزه خواستن قوم از پيغمبران

تفسير ابيات

جواب گفتن انبياء طعن ايشان را و مثل زدن ايشان را

تفسير ابيات

جواب آن مثل كه منكران گفتند از رسالت خرگوش پيغام پيل را از ماه آسمان

پرتو نور الهى است كه اين خورشيدها و آن خورشيدها را كه اين خورشيدها را روشن ساخته است فروزان مى نمايد

ترجمه ابيات عربى

معنى حزم و مثال مرد حازم

وخامت حال آن مرغ كه ترك حزم كرد از حرص و هوا

حكايت نذر كردن سگان هر زمستان كه چون تابستان آيد خانه بسازيم از بهر زمستان

در تنگناهاى زندگى كه مى توانستيم با محاسبه هاى منطقى و وجدانى قبلى گرفتارشان نشويم ، پشيمانىها و تصميمهايى كه براى روش حساب شده در آينده مى گيريم چونان تغيير رنگ صورت است كه در موقع اضطراب و بيم و خجلت ، نمودار مى گردد

تفسير ابيات

تفسير ابيات

تفسير ابيات

باز جواب انبياء عليهم السلام ايشان را

پيامبران الهى با تصديق و تكذيب مردم توجيه نمى گشتند

لطف الهى از قبيل موهومات نيست ، بلكه واقعيتى دارد كه دريافت وجدانى شما شاهد آن است

تفسير ابيات

باز جواب انبياء عليهم السلام

فال بد زدن يك پديدهء روانى بىاساس است

تفسير ابيات

بيان آن كه حق تعالى صورت ملوك را سبب مسخر كردن جباران كه مسخر حق نباشد ساخته است چنان كه موسى عليه السلام باب صغير ساخت بر ربض قدس جهت ركوع جباران بنى اسرائيل وقت در آمدن كه ادخلوا الباب سجداً و قولوا حطة نغفر لكم

مسئلهء دوم

مسئلهء سوم

مطالبهء پرستش از مردم ناشى از سگ صفتى است ، زيرا شير مردان انسانيت از مطالبهء پرستش ننگ دارند

تفسير ابيات

قصهء عشق صوفى بر سفرهء تهى از خورش

مخصوص بودن يعقوب عليه السلام به چشيدن جام حق از روى يوسف و كشيدن بوى حق از بوى يوسف و حرمان برادران و غير هم از اين هر دو

بحث دوم

تفسير ابيات

حكايت امير و غلامش كه نماز باره بود و انس عظيم داشت در مناجات و نماز با حق

تفسير ابيات

هم اكنون با آن موجوديت كه در خود سراغ دارى بكوش و در قيد آن مباش كه بدانى سر نوشت نهايىات چيست ؟

تفسير ابيات

تفسير ابيات

تفسير ابيات

تفسير ابيات

قصهء فرياد رسيدن رسول صلى الله عليه و آله كاروان عرب را كه از تشنگى و بىآبى درمانده بودند و دل بر مرگ نهاده و شتران و خلق زبان بيرون انداخته

تفسير ابيات

ديدن خواجه غلام را سپيد و ناشناختن كه او است و گفتن كه غلام مرا تو كشتهاى و خون او تو را گرفته و خدا تو را به دست من انداخت

تن شناسان و صورت پرستان را با جان پاك انسانى - الهى چكار ؟ ؟

در خانه اگر كس است يك حرف بس است

اگر شايستگى درك را به دست بياوريم سنگ و كلوخ جامد در زير پاى ما ناطقان زبر دستى خواهند بود كه احتياج ما را بر طرف كنند

تفسير ابيات

بيان آن كه حق تعالى هر چه داد و آفريد از سماوات و ارض و اعيان و اعراض همه به استدعاى حاجت آفريد خود را محتاج چيزى بايد كردن تا بدهد كه

تا احساس نيازمندى نشود قدمى در راه تكامل برداشته نخواهد شد

آمدن زن كافره با طفل شير خواره به نزديك مصطفى صلى الله عليه و آله و ناطق شدن طفل عيسىوار به معجزات رسول خدا

تفسير ابيات

ربودن عقاب موزهء رسول صلى الله عليه و آله را و بردن بر هوا و نگون كردن و از موزه مارى سياه فرو افتادن

روح مردان الهى پرتو افكنىها دارد كه حتى در درون همنشينشان هم منعكس مى گردد

تفسير ابيات

اگر انسانها مى دانستند كه عامل اساسىترين خنده هاى آنان هماهنگى مرموزى با گريه هاى آنان دارد ، عظمت ديگرى داشتند

تصوف چيست ؟ شادمان بودن دل در طوفانهاى غم انگيز

تفسير ابيات

استدعا نمودن آن مرد از موسى زبان بهايم يا طيور

معمولًا قدرت و نيرومندى صبر و تحمل را نابود مى سازد

تفسير ابيات

آيا نيروى اختيار آدمى است كه موجب اكرام خداوندى گشته است ؟

تفسير ابيات

خبر كردن خروس از مرگ خواجه

تفسير ابيات

حكايت آن زن كه فرزندش نمى زيست ، بناليد جواب آمد كه اين عوض رياضت توست و به جاى جهاد مجاهدان است تو را

جواب حمزه رضى الله عنه مر خلق را

1 - مرگ از ديدگاه جلال الدين

2 - نظرى به حقيقت و پديدهء زندگى در مقابل مرگ

3 - نظرى به مرگ از جنبهء ادراكات عمومى ( مرگ مجمع نظريات متناقضه )

4 - پيش از مرگ و پس از مرگ

5 - تسليتى كه اپيكور در باره غوغاى سرانجام به پيروانش مى داد

ب - غائلهء پس از مرگ

7 - عوامل نگرانى و اندوه در هنگام تجسم هيولاى مرگ

9 - مرگ از ديدگاه قرآن

تفسير ابيات

حيله دفع مغبون شدن در بيع و شرى

تشبيه دنيا كه به ظاهر فراخ است و به معنى تنگ و تشبيه خواب را تموت كه خلاص از تنگى است

اگر انسانها تلخى دردهاى يكديگر را احساس مى كردند ، تاريخ بشرى سمت ديگرى و مقصد ديگرى براى خود انتخاب مى كرد

تفسير ابيات

تشبيه نص با قياس

مطلب دوم ممكن است گفته شود كه عقل آدمى يكى از حجج الهى است كه در نهاد او فعاليت مى كند

آيا موجود خاكى نمى تواند پذيرندهء نور روح باشد ؟

تفسير ابيات

شناختن هر حيوانى بوى عدو خود را و حذر كردن ، و بطالت و خسارت آن كس كه عدو او كسى بود كه از او عذر ممكن نيست و فرار ممكن نه و مقابله ممكن نه

از خصومت خفاش بىنوا با آفتاب ، خصومت انسان پستتر از خفاش را با خدا مقايسه كنيد

تفسير ابيات

فرق ميان دانستن چيزى به مثال و تقليد و ميان دانستن ماهيت آن چيز به تحقيق

آيا ناتوانى از درك ماهيت اشياء مخصوص مردم عامى است ؟

تفسير ابيات

تفسير ابيات

مسالهء فنا و بقاى درويش كامل

توضيحى در بارهء هستى مرد الهى و نيستى او

توضيحى در بارهء تادب الهى

تفسير ابيات

تفسير ابيات

پيدا شدن روح القدس به صورت آدمى بر مريم به وقت غسل و برهنگى و پناه گرفتن به حق تعالى

گرفتگىهاى روانى نبايد انسان راه رو را مأيوس و نااميد بسازد

تفسير ابيات

گفتن روح القدس مريم را كه من رسول حقم به تو ، آشفته و پنهان از من مشو كه فرمان اين است

تفسير ابيات

وطن چيست ؟ و آيا حب الوطن مطلوب مطلق است ؟

آيا وطن دوستى مطلوب مطلق است ؟

چون وطن دوستى معلول حب ذات است لذا محبت بوطن قابل شدت و ضعف و در معرض هستى و نيستى است

گروه سوم - آيات زيادى است كه با اشكال مختلف وطن را در موقع ناهموارى براى زندگى به طور عموم و زندگى معتقدانه به ايده آل دينى بالخصوص ، قابل طرد و مهاجرت از آن را مطلوب معرفى مى كند

آيا ممكن است كرهء زمين روزى به شكل يك وطن واقعى براى عموم انسانها از هر نژاد و هر مكتب كه بوده باشند در آيد ؟

تفسير ابيات

منع كردن دوستان او را از رجوع كردن به بخارا و تهديد كردن و لاابالى گفتن او

تفسير ابيات

لا ابالى گفتن عاشق ناصح و عاذل را از سر عشق

براى صفتى ماهيتى وجود دارد ، چه معنا معنا مى دهد ؟

تفسير ابيات

تفسير ابيات

آيا اثير ( اتر ) وجود دارد ؟

تفسير ابيات

جواب گفتن عاشق عاذلان و تهديد كنندگان را

تفسير ابيات

تفسير ابيات

بيان آن كه عشق جالينوس بر اين حيات دنيا بود كه هنر او همين جا به كار مى آيد و هنرى نورزيده است

تفسير ابيات

ملامت كردن اهل مسجد مهمان را از شب خفتن در آن مسجد

خودكشى و ندامت واقعى آن

آيا مى توان پديدهء ننگ آور خودكشى را از بين برد ؟

آيندهء مسئلهء خودكشى

تفسير ابيات

گفتن شيطان قريش را كه به جنگ احمد آييد كه من يارىها كنم و قبله خود را به يارى خوانم و وقت ملاقات صفين گريختن او

نفس اماره ( جوشش عرايز حيوانى ) چونان سوسمار است كه با ديدن مزاحم به سوراخى مى رود و سر از سوراخ ديگر بيرون مى آورد

هرگز گمان نبريد كه در صحراى درون شما جز گياهان زهرآگين وسوسه ها چيزى نروييده است ، بلكه اگر دقت كنيد خواهيد ديد در درون شما پيش از آن زهرها ترياق شفا بخش تعبيه شده است

تفسير ابيات

تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٧٥ - مسئلهء يكم - آيا رسوب يافتن جوهر مخصوص در درون يك پديدهء ضرورى و طبيعى است ؟

مسئلهء دوم - آيا رسوب كردن جوهر مخصوصى در روح داراى ارزش است ؟

مسئلهء سوم - آيا تعليم و تربيت در تضعيف و تشديد و وجود و عدم جوهر مفروض موثر است يا نه ؟

مسئلهء دوم - آيا رسوب كردن جوهر مخصوصى در روح داراى ارزش است ؟
اگر مقصود از جوهر مفروض يك حالت فعال در روح باشد كه از ميخكوب شدن روان و پيشانى به خاك ساييدن آن در مقابل بتهايى كه رويدادها به بشريت عرضه مى كنند ، جلوگيرى نمايد ، چنين جوهر مفروض اگر چه بندرت اتفاق مى فتد يا بندرت مورد بهره بردارى منطقى قرار مى گيرد ، داراى ارزش وسيله‌اى مى باشد زيرا جوهر مفروض در اين حال مانند نيروى بسيار مفيد است كه در اختيار يك دستگاه ماشينى قرار گرفته است كه داراى هدايت كنندهء عاقل و مختار مى باشد .
اگر جوهر مفروض از نوعى باشد كه در مسئلهء يكم متذكر شديم نه تنها ارزشى ندارد ، بلكه يك حالت مبارزه با ارزشها و واقعيات در روح انسانى ايجاد مى كند .
مسئلهء سوم - آيا تعليم و تربيت در تضعيف و تشديد و وجود و عدم جوهر مفروض موثر است يا نه ؟
اگر از نظر علوم روانى و فلسفى ريشه هاى جوهر مفروض به وراثت و عوامل اوليهء دوران كودكى مستند نبوده باشد و وجود اين جوهرها ضرورى و طبيعى تلقى نشود ، تعليم و تربيت هم در به وجود آوردن جوهرها و هم در نابود ساختن ، و تضعيف و تشديد آنها مى تواند موثر بوده باشد ، زيرا بنا به اين فرض جوهرهاى رسوب يافته از قبيل عوارضى مى شوند كه با عواملى مى آيند و با عوامل ديگر زايل مى شوند و اما اگر علوم روانى و فلسفى ريشه هاى اصيلى براى آن جوهرها اثبات كنند ، به وجود آوردن و نابود ساختن كلى آنها منتفى مى گردد ، ولى در صورت مضر بودن مى توان بوسيله ى تعليم و تربيت آنها را تضعيف و در صورت مفيد بودن مى توان تشديدش كرد .
به نظر ما علوم تعليم و تربيت به اين مسئلهء اساسى تا كنون اهميتى نداده است ، گمان كرده‌اند كه با تشريح كلمهء عادت و خواص و احكام آن مى توانند اين مسئلهء با