تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٨١ - تفسير ابيات

روايت
مقصود از راندن نفس اول بر نفس دوم چيست ؟

( اى پيامبر ، آن چه را كه از پروردگارت بتو نازل شده است تبليغ كن ، اگر انجام ندهى رسالت آن چه را كه بتو نازل شده است ابلاغ نكرده‌اى ، خداوند ترا از شر مردم حفظ مى كند ، به طور تحقيق خداوند مردم كافر را هدايت نمى كند ) .
روايت « التاجر الجبان محروم و التاجر الجسور مرزوق » [١]

((٣٠٨٠)) نفس اول راند بر نفس دوم ماهى از سر گنده گردد نى ز دم
مقصود از راندن نفس اول بر نفس دوم چيست ؟
در بعضى از نسخه هاى مثنوى بجاى نفس در هر دو مورد مصرع اول ، عقل ثبت شده است ، بدين ترتيب :

عقل اول راند بر عقل دوم ماهى از سر گنده گردد نى ز دم
آن گاه در بارهء تفسير بيت مطالبى گفته‌اند ، از آن جمله : بعضى از فضلا گفته : مقصود از عقل اول و عقل دوم ، همان دو عقل مرتب ( عقل اول و عقل دوم ) از عقول ده گانه است كه عده‌اى از فلاسفه در شروع خلقت اعتقاد كرده‌اند : خداوند به جهت تجرد و بساطت محض ، عقل اول را كه مجرد و بسيط است آفريد ، وقتى كه عقل اول به وجود آمد ، داراى دو جهت وجوبى و امكانى گشت ، وجوبى به جهت استناد به خدا ، امكانى با نظر بماهيت خود عقل ، يا داراى دو جهت عليت و معلوليت گشت ، معلولى بالنسبه به خدا ، على بالنسبه بموجودات بعدى ، عقل اول با داشتن اين دو جهت عقل دوم و فلك اول را به وجود آورد و عقل دوم ، عقل سوم و فلك دوم را . . . تا عقل دهم .
البته اين مسئله حتى با موازين فلسفه هاى گذشتگان هم صحيح نيست ، زيرا آن جهات وجوبى و امكانى و على و معلولى امور اعتبارى هستند كه نمى توانند منشأ

[١] الجامع الصغير ، سيوطى ، ج ١ ، ص ١٣٣ . .