شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٨٢ - ٣٨٨٤ انما اباد القرون تعاقب الحركات و السكون
صلاح و صحت آنها را و جهل و نادانى ايشان را بر آنها مىدارد، و ممكن است كه «ركبت» بمعنى سوار شدهاند نباشد بلكه بمعنى مرتكب شدهاند باشد، و حاصل هر دو يكى است.
٣٨٨٣ انما مثلى بينكم كالسراج فى الظلمة يستضيء بها من ولجها.
بدرستى كه نيست مثل من در ميان شما مگر مانند چراغ در تاريكى كه روشن مىشود بآن هر كه داخل شود در آن «مثل» بفتح ميم و ثاى سه نقطه بمعنى شبيه و نظير است و بمعنى حال و صفت و شأن نيز آمده و بنا بر اول بايد كه كاف در «كالسراج» زايده باشد و معنى اين باشد كه شبيه من در ميان شما چراغ است و كاف زايده در لغت عرب شايع است چنانكه آيه كريمه «ليس كمثله شيء» را نيز بعضى بر اين وجه حمل كرده اند و گفته اند كه مراد اين است كه: مثل خدا چيزى نيست نه اين كه مثل او يا شبيه مثل او چيزى نيست پس كاف زايده است و بنا بر دوم مراد اين است كه صفت يا حال يا شأن من مثل چراغ است يعنى مثل صفت يا حال يا شأن چراغ است كه در تاريكى باشد پس در كلام حذف مضافى شده و بر هر تقدير وجه تشبيه آن حضرت صلوات الله و سلامه عليه بچراغ ظاهر و روشن است.
و پوشيده نيست[١] كه «بها» ضمير مؤنث چنانكه در نسخه ها بنظر رسيده مناسب نيست بلكه مناسب «به» بضمير مذكر است زيرا كه راجع «بسراج» است و سراج تأنيثى ندارد و ظاهر اين است كه سهوى از ناسخ باشد يا اين كه تأويلى بايد كرد مثل اين كه مراد به «سراج» «سراجه» باشد با تاء وحدت و تأنيث ضمير بآن اعتبار باشد، و «سراج» بمعنى آفتاب نيز آمده و آن تأنيث سماعى دارد نهايت حمل بر آن در اين فقره خالى از تكلفى نيست.
٣٨٨٤ انما اباد القرون تعاقب الحركات و السكون.
[١] - عبارت« و پوشيده نيست» تا آخر فقط در نسخه مسجد سپهسالار ضبط شده است.